Yalpi içki mahsulot
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31–32-b. — ziyouz.com
Yalpi içki mahsulot (YAIM) — mamlakat iqtisodiy faoliyatining muayyan davr (oy, çorak, yil) davomidagi umumiy natijalarini tavsiflaydigan körsatkiç. Mamlakat hududida joylaşgan barça korxonalar (çet el va qöşma korxonalari ham şu hisobga kiradi) tomonidan jami işlab çiqariş omillari bilan işlab çiqarilgan tovarlar va xizmatlarning bozor qiymatlaridagi ifodasi bölib, uning miqdori milliy hisoblar tizimi asosida hisoblab çiqiladi. Mamlakat iqtisodiyotining rivojlanişini makrodarajada tavsiflaş va tahlil etişda foydalaniladi. Özbekistonda 2003 yilda amaldagi narxlarda 9964,1 mlrd. sömlik YAIM işlab çiqarildi. Bu 2002 yilga nisbatan 4,4 % ga köp demakdir. Yaratilgan YAIMning tarmoq tuzilmasi quyidagiça: uning 48,5% tovarlar işlab çiqariş (uning 15% sanoatda, 28,8% q.x.da, 4,5% qurilişda) va 38,1% xizmatlar körsatiş (uning 8,5% traneport va aloqada, 9,4% savdo va umumiy ovqatlanişda, 20,2% bozor va nobozor xizmatlarda) ga, 13,4% mahsulot va eksportimport operatsiyalari sof soliqlariga töğri keldi. Milliy statistikada asosiy makroiqtisodiy körsatkiç sifatida YAIM yoki yalpi milliy mahsulot (YAMM), hatto yalpi milliy daromad (YAMD) ham qabul qilinişi mumkin. Mas, AQŞ va Yaponiyada YAIM emas, balki YAMM asosiy makroiqtisodiy körsatkiç hisoblanadi. Ammo BMT ning milliy hisoblar tizimida YAIM birlamçi iqtisodiy körsatkiç bölib xizmat qiladi. Miqdor jihatdan bu körsatkiçlar örtasidagi tafovut unçalik katta emas: rivojlangan mamlakatlarda bu tafovut bir foizdan oşmaydi. Çet ellarda işlovçi fuqarolardan tuşadigan daromadlar salmoqli bölgan mamlakatlarda bu tafovut kattaroq bölişi mumkin.
Nurislom Töxliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯЛПИ ИЧКИ МАҲСУЛОТ (ЯИМ) — мамлакат иқтисодий фаолиятининг муайян давр (ой, чорак, йил) давомидаги умумий натижаларини тавсифлайдиган кўрсаткич. Мамлакат ҳудудида жойлашган барча корхоналар (чет эл ва қўшма корхоналари ҳам шу ҳисобга киради) томонидан жами ишлаб чиқариш омиллари билан ишлаб чиқарилган товарлар ва хизматларнинг бозор қийматларидаги ифодаси бўлиб, унинг миқдори миллий ҳисоблар тизими асосида ҳисоблаб чиқилади. Мамлакат иқтисодиётининг ривожланишини макродаражада тавсифлаш ва таҳлил этишда фойдаланилади. Ўзбекистонда 2003 йилда амалдаги нархларда 9964,1 млрд. сўмлик ЯИМ ишлаб чиқарилди. Бу 2002 йилга нисбатан 4,4 % га кўп демакдир. Яратилган ЯИМнинг тармоқ тузилмаси қуйидагича: унинг 48,5% товарлар ишлаб чиқариш (унинг 15% саноатда, 28,8% қ.х.да, 4,5% қурилишда) ва 38,1% хизматлар кўрсатиш (унинг 8,5% транепорт ва алоқада, 9,4% савдо ва умумий овқатланишда, 20,2% бозор ва нобозор хизматларда) га, 13,4% маҳсулот ва экспортимпорт операциялари соф солиқларига тўғри келди. Миллий статистикада асосий макроиқтисодий кўрсаткич сифатида ЯИМ ёки ялпи миллий маҳсулот (ЯММ), ҳатто ялпи миллий даромад (ЯМД) ҳам қабул қилиниши мумкин. Мас, АҚШ ва Японияда ЯИМ эмас, балки ЯММ асосий макроиқтисодий кўрсаткич ҳисобланади. Аммо БМТ нинг миллий ҳисоблар тизимида ЯИМ бирламчи иқтисодий кўрсаткич бўлиб хизмат қилади. Миқдор жиҳатдан бу кўрсаткичлар ўртасидаги тафовут унчалик катта эмас: ривожланган мамлакатларда бу тафовут бир фоиздан ошмайди. Чет элларда ишловчи фуқаролардан тушадиган даромадлар салмоқли бўлган мамлакатларда бу тафовут каттароқ бўлиши мумкин.
Нурислом Тўхлиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.