Yalpiz

Yalpiz — labguldoşlar oilasiga mansub köp yillik ötsimon ösimliklar turkumi, dorivor va efirmoyli ösimlik. Şim. yarim şarning iliq iqlimli mintaqalarida 20—25 turi tarqalgan. Yevropa mamlakatlari, AQŞ, Ukraina, Belorussiya va Şim. Kavkazda Ya.ning taxir (aççiq) Ya. va jingalak Ya., Xitoy, Hindiston, Braziliya va boşqalar mamlakatlarda dalayoki suv Ya. turlari ekiladi. Özbekistonda 4 turi: suv Ya., osiyo Ya.i, taxir (aççiq) Ya. va jingalak Ya. yovvoyi holda ösadi, Poyasi tik şoxlangan, böyi 25—100 sm gaça, barglari qarama-qarşi joylaşgan, rombsimon, naştarsimon yoki tuxumsimon, gullari çala soyabonsimon töpgulga yiğilgan, binafşarang. May—okt.da gullaydi. Ya. yoruğsevar, namsevar ösimlik. Barglarida 2,5— 3%, gullarida 4—6%, poyasida 0,3% mentol (validolning tarkibiy qismi)ga boy bölgan efir moyi, şuningdek, flavonoidlar, vitaminlar, oşlovçi moddalar bor. Tibbiyotda Ya. bargidan tayyorlangan tindirma (nastoyka) va damlamasidan köngil ayniganda hamda öt haydovçi vosita sifatida foydalaniladi. Barglari va poyasidan olingan yalpiz moyi parfyumeriya, oziq-ovqat sanoatida va tibbiyotda, bahorda yangi çiqqan barglari oşkök sifatida işlatiladi. Vegetativ (bahorda ildizini bölib ekiş) yöli bilan köpaytiriladi. Özbekistonniig barça viloyatlarida nam yerlarda, ariq va daryo böylarida ösadi.