Yaman
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–42-b. — ziyouz.com
Yaman YAMAN, Yaman Respublikasi (Al-Jumhuriya al-Yamaniya) — Arabiston ya.o.ning jan. qismidagi davlat. Mayt. 528 ming km2. Aholisi 19,3 mln. kişi (2002). Poytaxti — Sano şahri Ma'muriy jihatdan 19 viloyat (muhofaza)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. Ya. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 yil 15— 16 mayda qabul qilingan; 1994 va 2001 yillarda özgartirişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1990 yildan Ali Abdulloh Solih; 1978—90 yillarda Yaman Arab Respublikasi prezidenti), u umumiy yaşirin ovoz beriş yöli bilan 7 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni deputatlar palatasi (1 palatali parlament), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Ya. aksariyat toğli mamlakat; mamlakat ğarbida Yaman toğlari joylaşgan (eng baland joyi 3600 m — An-Nabi-Şoib toği). Qizil dengiz va Adan qöltiği sohili böylab Tixoma çöli çözilgan.
Şarqida Rub ulXoli çöliga tutaşib ketadngan unça baland bölmagan yassitoğlik va tepaliklar joylaşgan. Qizil dengiz qirgoqlari kam parçalangan, ayrim joylarda marjon riflari bor. Ya.da oş tuzi, alebastr, neft, marganets rudasi, yarim qimmatbaho toşlar bor. Iqlimi tropik, hududining katta qismida quruq iqlim. Urtaça t-ra yanv.da 20—25°, iyunda 21—32°. Yillik yoğin 40—1000 mm. Daryolari yilning köp qismida quriydi. Eng muhim daryosi — Masila. Tuproqlari qizil qönğir, ayrim joylarda şörxoklar uçraydi. Toğlarning köp qismida ösimlik ösmaydi; toğ yon bağirlari akatsiya, mimoza, oleandr, aloe, fikus ösimliklari bilan qoplangan. Tekisliklarda çöl va çala çöl ösimliklari, vohalarda xurmo palmasi ösadi. Yovvoyi hayvonlardan ğizol, yovvoyi eşak (onagr), yirtqiçlardan sirtlon, böri, tulki, qoştop bor; gamadril va pavian maymuni uçraydi. Qirğoqqa yaqin suvlarida baliq turi köp.
Aholisining köpçiligi arablar; şuningdek, efiop, hind, yahudiy, somalilar, pokistonliklar ham yaşaydi. Rasmiy til — arab tili. Davlat dini — islom. Şahar aholisi 23,5%. Yirik şaharlari: Sano, Adan, Taiz.
Tarixi. Mil. av. 2-ming yillik oxiri va 1-ming yillik boşida Ya. hududida öziga xos jan. arab madaniyati şakllandi. Şu davrda Xadramaut, Qatabon, Saba, keyinçalik Mani davlatlari paydo böldi. Mil. av. 1-ming yillik örtalarida Saba davlatining mavqei oşib, qöşni davlatlar unga tobe bölib qoldi. Mil. 4-asr boşida Ya.ning barça hududi Himyariylar podşoligiga birlaşdi. 4—6-asrlarda Ya.da iudaizm va xristianlik tarqaddi. 6-asr boşida Ya.ni efioplar, 6-asr oxirida Sosoniylar bosib oldi. 629—630 yillarda Ya. Arab xalifaligi tarkibiga qöşib olindi. Ya. hududida arabmusulmon madaniyati qaror topdi. Islom dini sekin asta hukmron dinga aylana bordi. 9-asrda Ya.da mustaqil Ziyodiylar davlati (poytaxti Zabid şahri), Yafuriylar davlati (poytaxti Sano şahri) vujudga keldi. 10-asrda Ya. hududining bir qismi şialarning Zaydiylar mazhabi tarafdorlari qöliga ötdi. Keyingi davrlarda Ya.da turli sulolalar hukmronlik qildi. 16- asr boşida Ya. Usmonli turk imperiyasi tarkibiga kirdi. 17-asr boşida u yerda turklarga qarşi qözğolon kötarilib, Zaydiy imomlari boşçiligida 1633 yil mustaqil davlat (imomatlik) tuzildi. 19-asr boşida Ya.ga vahhobiylar tez-tez hujum qilib turdi, keyinçalik Misr podşosi Muhammad Aş qöşinlari bostirib kirdi. 1840 yilgaça Ya. Misrga tobe bölib qoldi. 1839 yildan Janubiy Yaman (Adan mustamlakasi va Adan protektoratlari)da Buyuk Britaniya öz hukmronligini örnata boşladi. 19-asrning 70-y.lari boşida Şim. Yamanda Turkiya hukmronligi tiklandi. 19-asr oxiri — 20-asr boşida Şim. Yamanda Turkiya hukmronligiga qarşi bir neça bor qözğolon kötarildi. 1904— 11 yillarda bölib ötgan qözğolonlar natijasida Şim. Yaman muxtoriyatga erişdi. 1918 yil mustaqil qirollik deb e'lon qilindi. 1962 yil 26 sentyabrda Sanoda bölgan inqilob natijasida monarxiya tuzumi ağdarib taşlandi va Şim. Yamanda Ya. Arab Respublikasi tuzilganligi e'lon qilindi. Janubiy Yaman xalqining inglizlar hukmronligiga qarşi ozodlik kuraşi Şim. Yamandagi ozodlik harakatlarining muvaffaqiyatlaridan söng avj olib ketdi. Buyuk Britaniya Adan şahri va Adan protektoratida öz mavqeini saqlab qoliş maqsadida 1959 yil jan.da Arab amirliklari federatsiyasi (1962 yildan Janubiy Arabiston federatsiyasi, JAF)ni tuzdi. Xalq ommasi JAFga qarşi kuraş olib bordi. Bu kuraş Şim. Yamanda Ya. Arab Respublikasi tuzilganidan keyin yanada kuçayib ketdi. Mustaqillik uçun kuraş natijasida Janubiy Yamanning katta hududi ozodlik kuçlari qöliga ötdi. Buyuk Britaniya Janubiy Yamanni mustaqil deb tan olişga majbur böldi va 1967 yil 30 noyab.da Adandan öz qöşinlarini olib çiqib ketdi. Öşa kuni mustaqil Janubiy Yaman Xalq Respublikasi (1970 yildan Ya. Xalq Demokratik Respublikasi) tuzilganligi e'lon qilindi. 1990 yil Yaman Arab Respublikasi bilan Yaman Xalq Demokratik Respublikasi birlaşişi natijasida Ya. Respublikasi taşkil topdi. Ammo mamlakatda janublik va şimolliklarni ajratib taşlaşga bölgan harakatlar saqlanib qoldi; bu 1994 yil şimolliklar ğalabasi bilan tugagan yirik harbiy töqnaşuvga ham olib keldi. Ya. — 1947 yildan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 yil 30 dek. da tan olgan va 1996 yil 21 mayda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Midliy bayrami — 22 may — Milliy birlik kuni (1990).
Siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari. Umumiy xalq kongressi, 1982 yil tuzilgan; Ya. sotsialistik partiyasi, 1978 yil asos solingan; Islohotlar uçun Ya. birligi, 1990 yil taşkil etilgan. Ya. Respublikasi işçilari kasaba uyuşmalari umumiy federatsiyasi, 1990 yil tuzilgan.
Xöjaligi. Ya. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. 23,9%, kon sanoati 16,6%, qayta işlaş sanoati 10,1% ni taşkil etadi.
Qişloq xöjaligining asosiy tarmoği dehqonçilik. Faol aholining 70% dan ortiği q.x.da band. Mahsuloti eksport qilinadigan asosiy ösimligi kofe; xurmo östiriladi. Boğdorçilik (anjir, örik, mango, anor va boşqalar) va tokçilik rivojlangan. Texnika va efir moyli ösimliklardan zanjabil, kunjut, paxta, tamaki, donli ekinlardan durra, tariq, arpa, buğdoy, makkajöxori, dukkaklilar, sabzavot ekinlari ekiladi. Mamlakatning jan. va jan.şarqidagi çöl va çala çöllarda voha dehqonçiligi rivojlangan (tariq, jöxori, buğdoy, arpa, kunjut, paxta, kofe, tamaki, sabzavot, kokos va xurmo palmasi yetiştiriladi). Çorvaçilikda qoramol (asosan, zebu), ' qöy, tuya, ot, eşak, parranda boqiladi. Mamlakat jan. va jan.şarqida köçmançi çorvaçilik rivojlangan. Asalariçilik bilan ham şuğullaniladi. Baliq ovlanadi. Qizil dengizning qirğoqqa yaqin joylaridan marvarid olinadi.
Sanoatida neft, oş tuzi, temir rudasi, yarim qimmatbaho toşlar qazib olinadi. Neftni qayta işlaş, energetika, töqimaçilik, paxta tozalaş, oziq-ovqat (tamaki, kofeni qayta işlaş korxonalari) sanoati mavjud. Yiliga örtaça 1,96 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Hunarmandçilikda uyrözğor anjomlari, mato, könpoyabzal, kulolçilik va zargarlik butomlari, tiğli qurollar işlab çiqariladi.
Ya.da temir yöl yöq. Avtomobil yöllari uz. 64,6 ming km. Dengiz savdo floti tonnaji 13,6 ming t dedveyt. Dengiz portlari: Adan, Hudayda, Moxa, Salif, Muqalla. Ya. çetga neft va neft mahsulotlari, kofe, baliq va dengiz mahsulotlari, paxta, teri, tamaki çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat, jihozlar, sanoat buyumlari oladi. Taşqi savdoda Yaponiya, AQŞ, Saudiya Arabistoni, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari va boşqalar davlatlar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — Yaman riali.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Davlat maktablarida öqiş bepul. Xususiy maktablar ham bor. Boşlanğiç maktablarda öqiş muddati 6 yil, örta maktablarda ham 6 yil Oliy öquv yurtlari: Adandagi oliy ped. kolleji (1970 yil taşkil etilgan), un-t (1975), Musiqa inti, Sano şahridagi un-t (1974). I.t.lar Adandagi untda olib boriladi. Sano şahrida kutubxona (1925), Adan şahrida «Misvat» va un-t kutubxonalari, arxeologiya muzeyi bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Ya.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Asosiylari: «Arbaataşar oktobr» («14 oktyabr», arab tilidagi kundalik gaz., 1968 yildan), «AlJumhuriya» («Respublika», arab tilidagi kundalik gaz., 1948 yildan), «As-Sakafa alJadida» («Yangi madaniyat», arab tilidagi oylik jur., 1970 yildan), «AsSaura» («Inqilob», arab tilidagi kundalik hukumat gaz., 1948 yildan), «AsSauri» («Inqilobçi», kundalik gaz., 1967 yildan), «Saut alUmmal» («Işçilar ovozi», arab tilidagi kundalik gaz.). Adan axborot agentligi, hukumat agentligi, 1970 yil tuzilgan; Saba axborot agentligi, hukumat agentligi, 1970 yil taşkil etilgan. Ya. radiotelevideniye xizmati, davlat tomonidan nazorat qilinadi, Adan şahrida joylaşgan.
Adabiyoti. Örta asr yaman adabiyoti umumarab adabiyoti oqimida rivojlandi va asosan diniy mavzudagi şe'riyat keng tarqaldi. 12-asrda Naşvan alHimyariy tomonidan yaratilgan «Himyariy qasidasi» dostoni, alHamadoniyning «Şe'rlar devoni» bundan mustasno. 19-asrda milliy ozodlik harakatining avj olişi realistik adabiyotning yuzaga kelişiga sabab böldi. Yahyo bin Muhammad alAryoniy, Abdul Karim Mazxar va boşqalar qasida janrida ijod qildilar. Yozuvçilardan Ahmad alFeys, Şauki Abdulla, Jafar Abdo, şoirlardan Farid Barakat, Abdurahmon Faxri, Ali Mahdi aşŞinvax, Abadan Muhammad Duxays realistik yönalişdagi adiblar guruhiga kiradi. Jafar Lutfi Aman romantik yönalişda asarlar yaratdi. Muhammad Said Misvat, Muhammad Abdul Vali, Ahmad Mahfuz Omar, Ali Baazib, Muhammad Abdurahmon Ahmad, Muhammad Solih Haydariy kabilar öz novella va kiçik dramatik asarlari bilan maşhur.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Ya. hududida Mariba, Karnovu va boşqalar qadimgi şahar qoldiqlari topilgan (mil. av. 2-ming yillikka oid), ularning aksariyati törtburçak şaklida qurilib, atroflari baland (10—12 m) devorlar bilan öralgan; irrigatsiya inşootlari (Maribadagi töğon, mil. av. 7-asr) va toş ibodatxonalarning qoldiqlari, toş va bronzadan işlangan haykalçalar ham topilgan. Qatabon podşoligi (mil. av. 9—1-asrlar)ning poytaxti — Timna şahri xarobalari: toş istehkomlarning qismlari, toşdan qurilgan binolarning devoriy yozuvlari, börtma tasvirli stelalar, Xadramautda mil. av. 4—3-asrlarga oid şahar vayronalari (istehkom devorlari, minora tipidagi uylar, qabrtoşlar), suv havzalari (Adanda) saqlanib qolgan. Mamlakatning turli r-nlaridan mil. av. 1-ming yillikka oid odam va hayvonlarning bronza va oltindan işlangan tasvirlari, geometrik naqşli sopol buyumlar, Timnada devoriy bronza börtmalar va ellini tusidagi haykalçalar (mil. av. 1-asr) topilgan. Ya.da islom dini tarqalişi bilan masjidlar qurila boşladi. 7—16-asrlarda minorali masjidlar (Sano şahridagi al-Jomiy al-Kabir masjidi, 670-y.lar, 8, 10 va 12-asrlarda kengaytirildi; Taiz şahridagi alAşrafiya masjidi, 13- asr), «qubba» — avliyolar maqbaralari qurildi. 20-asrda şaharlarda milliy me'moriy an'analar saqlangan holda zamonaviy tipda sanoat va irrigatsiya korxonalari, turar joy va ma'muriy binolar barpo etildi. Ya.da qadimdan amaliy bezak san'ati turlari (kumuş, toşdan buyumlar yasaş, gilamçilik, zargarlik, kiyimga gul tikiş) keng tarqalgan.
Musiqasi. Ya. musiqasida Vizantiya, Bobil, Misr madaniyati ta'siri seziladi, boşqa arab mamlakatlari (Saudiya Arabistoni, Iroq va boşqalar) musiqa an'analariga yaqinlik mavjud. Arxiak musiqa namunalari saqlanib qolgan (folklar şe'riyatini badiiy öqiş); qöşiq va çolğu uslubini belgilovçi lad (maqam), ritmik formulalar tizimi şakllangan. Musiqa asboblari:: ud (lyutna), qonut (sitra), mizmar (surnay turi), zarbli — tabl, def, mirvas, xager va boşqalar Qadimda şoirdostonçilar, roviylar (rivoyat, nasihat aytimlarini ijro etuvçilar) san'ati rivojlangan. Islom davridan boşlab diniy şakllar bilan birga dunyoviy mazmundagi maual, muvaşşax, takasim va boşqalar janrlar keng örin olgan. Şuningdek, Ya.da erkaklarning jangovar davra qöşiqlari (albara), töy raqslari (zeffa, murakkax va boşqalar), ayollarning yakka va jamoa qöşiqlari tarqalgan. Musiqaning zamonaviy şakllari ham rivojlangan. Musiqa böyiça kadrlar Adan şahridagi Musiqa in-tida tayyorlanadi. Milliy qöşiq va raqs ansambli bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯМАН, Яман Республикаси (Ал-Жумҳурия ал-Ямания) — Арабистон я.о.нинг жан. қисмидаги давлат. Майт. 528 минг км2. Аҳолиси 19,3 млн. киши (2002). Пойтахти — Сано шаҳри Маъмурий жиҳатдан 19 вилоят (муҳофаза)га бўлинади.
Давлат тузуми. Я. — республика. Амалдаги конституцияси 1991 йил 15— 16 майда қабул қилинган; 1994 ва 2001 йилларда ўзгартиришлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1990 йилдан Али Абдуллоҳ Солиҳ; 1978—90 йилларда Яман Араб Республикаси президенти), у умумий яширин овоз бериш йўли билан 7 йил муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни депутатлар палатаси (1 палатали парламент), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Я. аксарият тоғли мамлакат; мамлакат ғарбида Яман тоғлари жойлашган (энг баланд жойи 3600 м — Ан-Наби-Шоиб тоғи). Қизил денгиз ва Адан қўлтиғи соҳили бўйлаб Тихома чўли чўзилган.
Шарқида Рубь улХоли чўлига туташиб кетаднган унча баланд бўлмаган ясситоғлик ва тепаликлар жойлашган. Қизил денгиз қиргоқлари кам парчаланган, айрим жойларда маржон рифлари бор. Я.да ош тузи, алебастр, нефть, марганец рудаси, ярим қимматбаҳо тошлар бор. Иқлими тропик, ҳудудининг катта қисмида қуруқ иқлим. Уртача т-ра янв.да 20—25°, июнда 21—32°. Йиллик ёғин 40—1000 мм. Дарёлари йилнинг кўп қисмида қурийди. Энг муҳим дарёси — Масила. Тупроқлари қизил қўнғир, айрим жойларда шўрхоклар учрайди. Тоғларнинг кўп қисмида ўсимлик ўсмайди; тоғ ён бағирлари акация, мимоза, олеандр, алоэ, фикус ўсимликлари билан қопланган. Текисликларда чўл ва чала чўл ўсимликлари, воҳаларда хурмо пальмаси ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан ғизол, ёввойи эшак (онагр), йиртқичлардан сиртлон, бўри, тулки, қоштоп бор; гамадрил ва павиан маймуни учрайди. Қирғоққа яқин сувларида балиқ тури кўп.
Аҳолисининг кўпчилиги араблар; шунингдек, эфиоп, ҳинд, яҳудий, сомалилар, покистонликлар ҳам яшайди. Расмий тил — араб тили. Давлат дини — ислом. Шаҳар аҳолиси 23,5%. Йирик шаҳарлари: Сано, Адан, Таиз.
Тарихи. Мил. ав. 2-минг йиллик охири ва 1-минг йиллик бошида Я. ҳудудида ўзига хос жан. араб маданияти шаклланди. Шу даврда Хадрамаут, Қатабон, Саба, кейинчалик Мани давлатлари пайдо бўлди. Мил. ав. 1-минг йиллик ўрталарида Саба давлатининг мавқеи ошиб, қўшни давлатлар унга тобе бўлиб қолди. Мил. 4-аср бошида Я.нинг барча ҳудуди Ҳимярийлар подшолигига бирлашди. 4—6-асрларда Я.да иудаизм ва христианлик тарқадди. 6-аср бошида Я.ни эфиоплар, 6-аср охирида Сосонийлар босиб олди. 629—630 йилларда Я. Араб халифалиги таркибига қўшиб олинди. Я. ҳудудида арабмусулмон маданияти қарор топди. Ислом дини секин аста ҳукмрон динга айлана борди. 9-асрда Я.да мустақил Зиёдийлар давлати (пойтахти Забид шаҳри), Яфурийлар давлати (пойтахти Сано шаҳри) вужудга келди. 10-асрда Я. ҳудудининг бир қисми шиаларнинг Зайдийлар мазҳаби тарафдорлари қўлига ўтди. Кейинги даврларда Я.да турли сулолалар ҳукмронлик қилди. 16- аср бошида Я. Усмонли турк империяси таркибига кирди. 17-аср бошида у ерда туркларга қарши қўзғолон кўтарилиб, Зайдий имомлари бошчилигида 1633 йил мустақил давлат (имоматлик) тузилди. 19-аср бошида Я.га ваҳҳобийлар тез-тез ҳужум қилиб турди, кейинчалик Миср подшоси Муҳаммад Аш қўшинлари бостириб кирди. 1840 йилгача Я. Мисрга тобе бўлиб қолди. 1839 йилдан Жанубий Яман (Адан мустамлакаси ва Адан протекторатлари)да Буюк Британия ўз ҳукмронлигини ўрната бошлади. 19-асрнинг 70-й.лари бошида Шим. Яманда Туркия ҳукмронлиги тикланди. 19-аср охири — 20-аср бошида Шим. Яманда Туркия ҳукмронлигига қарши бир неча бор қўзғолон кўтарилди. 1904— 11 йилларда бўлиб ўтган қўзғолонлар натижасида Шим. Яман мухториятга эришди. 1918 йил мустақил қироллик деб эълон қилинди. 1962 йил 26 сентябрда Санода бўлган инқилоб натижасида монархия тузуми ағдариб ташланди ва Шим. Яманда Я. Араб Республикаси тузилганлиги эълон қилинди. Жанубий Яман халқининг инглизлар ҳукмронлигига қарши озодлик кураши Шим. Ямандаги озодлик ҳаракатларининг муваффақиятларидан сўнг авж олиб кетди. Буюк Британия Адан шаҳри ва Адан протекторатида ўз мавқеини сақлаб қолиш мақсадида 1959 йил жан.да Араб амирликлари федерацияси (1962 йилдан Жанубий Арабистон федерацияси, ЖАФ)ни тузди. Халқ оммаси ЖАФга қарши кураш олиб борди. Бу кураш Шим. Яманда Я. Араб Республикаси тузилганидан кейин янада кучайиб кетди. Мустақиллик учун кураш натижасида Жанубий Яманнинг катта ҳудуди озодлик кучлари қўлига ўтди. Буюк Британия Жанубий Яманни мустақил деб тан олишга мажбур бўлди ва 1967 йил 30 нояб.да Адандан ўз қўшинларини олиб чиқиб кетди. Ўша куни мустақил Жанубий Яман Халқ Республикаси (1970 йилдан Я. Халқ Демократик Республикаси) тузилганлиги эълон қилинди. 1990 йил Яман Араб Республикаси билан Яман Халқ Демократик Республикаси бирлашиши натижасида Я. Республикаси ташкил топди. Аммо мамлакатда жанублик ва шимолликларни ажратиб ташлашга бўлган ҳаракатлар сақланиб қолди; бу 1994 йил шимолликлар ғалабаси билан тугаган йирик ҳарбий тўқнашувга ҳам олиб келди. Я. — 1947 йилдан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 йил 30 дек. да тан олган ва 1996 йил 21 майда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Мидлий байрами — 22 май — Миллий бирлик куни (1990).
Сиёсий партия ва касаба уюшмалари. Умумий халқ конгресси, 1982 йил тузилган; Я. социалистик партияси, 1978 йил асос солинган; Ислоҳотлар учун Я. бирлиги, 1990 йил ташкил этилган. Я. Республикаси ишчилари касаба уюшмалари умумий федерацияси, 1990 йил тузилган.
Хўжалиги. Я. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. 23,9%, кон саноати 16,6%, қайта ишлаш саноати 10,1% ни ташкил этади.
Қишлоқ хўжалигининг асосий тармоғи деҳқончилик. Фаол аҳолининг 70% дан ортиғи қ.х.да банд. Маҳсулоти экспорт қилинадиган асосий ўсимлиги кофе; хурмо ўстирилади. Боғдорчилик (анжир, ўрик, манго, анор ва бошқалар) ва токчилик ривожланган. Техника ва эфир мойли ўсимликлардан занжабил, кунжут, пахта, тамаки, донли экинлардан дурра, тариқ, арпа, буғдой, маккажўхори, дуккаклилар, сабзавот экинлари экилади. Мамлакатнинг жан. ва жан.шарқидаги чўл ва чала чўлларда воҳа деҳқончилиги ривожланган (тариқ, жўхори, буғдой, арпа, кунжут, пахта, кофе, тамаки, сабзавот, кокос ва хурмо пальмаси етиштирилади). Чорвачиликда қорамол (асосан, зебу), ‘ қўй, туя, от, эшак, парранда боқилади. Мамлакат жан. ва жан.шарқида кўчманчи чорвачилик ривожланган. Асаларичилик билан ҳам шуғулланилади. Балиқ овланади. Қизил денгизнинг қирғоққа яқин жойларидан марварид олинади.
Саноатида нефть, ош тузи, темир рудаси, ярим қимматбаҳо тошлар қазиб олинади. Нефтни қайта ишлаш, энергетика, тўқимачилик, пахта тозалаш, озиқ-овқат (тамаки, кофени қайта ишлаш корхоналари) саноати мавжуд. Йилига ўртача 1,96 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. Ҳунармандчиликда уйрўзғор анжомлари, мато, кўнпойабзал, кулолчилик ва заргарлик бутомлари, тиғли қуроллар ишлаб чиқарилади.
Я.да темир йўл йўқ. Автомобиль йўллари уз. 64,6 минг км. Денгиз савдо флоти тоннажи 13,6 минг т дедвейт. Денгиз портлари: Адан, Ҳудайда, Моха, Салиф, Муқалла. Я. четга нефть ва нефть маҳсулотлари, кофе, балиқ ва денгиз маҳсулотлари, пахта, тери, тамаки чиқаради. Четдан озиқ-овқат, жиҳозлар, саноат буюмлари олади. Ташқи савдода Япония, АҚШ, Саудия Арабистони, Европа Иттифоқи мамлакатлари ва бошқалар давлатлар билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — Яман риали.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Давлат мактабларида ўқиш бепул. Хусусий мактаблар ҳам бор. Бошланғич мактабларда ўқиш муддати 6 йил, ўрта мактабларда ҳам 6 йил Олий ўқув юртлари: Адандаги олий пед. коллежи (1970 йил ташкил этилган), ун-т (1975), Мусиқа инти, Сано шаҳридаги ун-т (1974). И.т.лар Адандаги унтда олиб борилади. Сано шаҳрида кутубхона (1925), Адан шаҳрида «Мисват» ва ун-т кутубхоналари, археология музейи бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Я.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Асосийлари: «Арбааташар октобр» («14 октябрь», араб тилидаги кундалик газ., 1968 йилдан), «АлЖумҳурия» («Республика», араб тилидаги кундалик газ., 1948 йилдан), «Ас-Сакафа алЖадида» («Янги маданият», араб тилидаги ойлик жур., 1970 йилдан), «АсСаура» («Инқилоб», араб тилидаги кундалик ҳукумат газ., 1948 йилдан), «АсСаури» («Инқилобчи», кундалик газ., 1967 йилдан), «Саут алУммал» («Ишчилар овози», араб тилидаги кундалик газ.). Адан ахборот агентлиги, ҳукумат агентлиги, 1970 йил тузилган; Саба ахборот агентлиги, ҳукумат агентлиги, 1970 йил ташкил этилган. Я. радиотелевидение хизмати, давлат томонидан назорат қилинади, Адан шаҳрида жойлашган.
Адабиёти. Ўрта аср яман адабиёти умумараб адабиёти оқимида ривожланди ва асосан диний мавзудаги шеърият кенг тарқалди. 12-асрда Нашван алҲимярий томонидан яратилган «Ҳимярий қасидаси» достони, алҲамадонийнинг «Шеърлар девони» бундан мустасно. 19-асрда миллий озодлик ҳаракатининг авж олиши реалистик адабиётнинг юзага келишига сабаб бўлди. Яҳё бин Муҳаммад алАрёний, Абдул Карим Мазхар ва бошқалар қасида жанрида ижод қилдилар. Ёзувчилардан Аҳмад алФейс, Шауки Абдулла, Жафар Абдо, шоирлардан Фарид Баракат, Абдураҳмон Фахри, Али Маҳди ашШинвах, Абадан Муҳаммад Духайс реалистик йўналишдаги адиблар гуруҳига киради. Жафар Лутфи Аман романтик йўналишда асарлар яратди. Муҳаммад Саид Мисват, Муҳаммад Абдул Вали, Аҳмад Маҳфуз Омар, Али Баазиб, Муҳаммад Абдураҳмон Аҳмад, Муҳаммад Солиҳ Ҳайдарий кабилар ўз новелла ва кичик драматик асарлари билан машҳур.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Я. ҳудудида Мариба, Карнову ва бошқалар қадимги шаҳар қолдиқлари топилган (мил. ав. 2-минг йилликка оид), уларнинг аксарияти тўртбурчак шаклида қурилиб, атрофлари баланд (10—12 м) деворлар билан ўралган; ирригация иншоотлари (Марибадаги тўғон, мил. ав. 7-аср) ва тош ибодатхоналарнинг қолдиқлари, тош ва бронзадан ишланган ҳайкалчалар ҳам топилган. Қатабон подшолиги (мил. ав. 9—1-асрлар)нинг пойтахти — Тимна шаҳри харобалари: тош истеҳкомларнинг қисмлари, тошдан қурилган биноларнинг деворий ёзувлари, бўртма тасвирли стелалар, Хадрамаутда мил. ав. 4—3-асрларга оид шаҳар вайроналари (истеҳком деворлари, минора типидаги уйлар, қабртошлар), сув ҳавзалари (Аданда) сақланиб қолган. Мамлакатнинг турли р-нларидан мил. ав. 1-минг йилликка оид одам ва ҳайвонларнинг бронза ва олтиндан ишланган тасвирлари, геометрик нақшли сопол буюмлар, Тимнада деворий бронза бўртмалар ва эллини тусидаги ҳайкалчалар (мил. ав. 1-аср) топилган. Я.да ислом дини тарқалиши билан масжидлар қурила бошлади. 7—16-асрларда минорали масжидлар (Сано шаҳридаги ал-Жомий ал-Кабир масжиди, 670-й.лар, 8, 10 ва 12-асрларда кенгайтирилди; Таиз шаҳридаги алАшрафия масжиди, 13- аср), «қубба» — авлиёлар мақбаралари қурилди. 20-асрда шаҳарларда миллий меъморий анъаналар сақланган ҳолда замонавий типда саноат ва ирригация корхоналари, турар жой ва маъмурий бинолар барпо этилди. Я.да қадимдан амалий безак санъати турлари (кумуш, тошдан буюмлар ясаш, гиламчилик, заргарлик, кийимга гул тикиш) кенг тарқалган.
Мусиқаси. Я. мусиқасида Византия, Бобил, Миср маданияти таъсири сезилади, бошқа араб мамлакатлари (Саудия Арабистони, Ироқ ва бошқалар) мусиқа анъаналарига яқинлик мавжуд. Архиак мусиқа намуналари сақланиб қолган (фольклар шеъриятини бадиий ўқиш); қўшиқ ва чолғу услубини белгиловчи лад (мақам), ритмик формулалар тизими шаклланган. Мусиқа асбоблари:: уд (лютна), қонут (цитра), мизмар (сурнай тури), зарбли — табл, дэф, мирвас, хагер ва бошқалар Қадимда шоирдостончилар, ровийлар (ривоят, насиҳат айтимларини ижро этувчилар) санъати ривожланган. Ислом давридан бошлаб диний шакллар билан бирга дунёвий мазмундаги мауал, мувашшах, такасим ва бошқалар жанрлар кенг ўрин олган. Шунингдек, Я.да эркакларнинг жанговар давра қўшиқлари (албара), тўй рақслари (зэффа, муракках ва бошқалар), аёлларнинг якка ва жамоа қўшиқлари тарқалган. Мусиқанинг замонавий шакллари ҳам ривожланган. Мусиқа бўйича кадрлар Адан шаҳридаги Мусиқа ин-тида тайёрланади. Миллий қўшиқ ва рақс ансамбли бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.