Yamayka
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34–37-b. — ziyouz.com
Yamayka — Vest-Indiyadagi davlat. Yamayka o. va unga yondoş bir neça mayda orollarda joylaşgan. Mayd. 11,5 ming km2. Aholisi 2,68 mln. kişi (2002). Poytaxti — Kingston şahri Ma'muriy jihatdan 3 graflikka bölingan.
Davlat tuzumi. Ya. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi mustaqil davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1962 yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya qiroliçasi, uning nomidan davlatni generalgubernator boşqaradi. Qiroliça generalgubernatorni mamlakat boş vaziri tavsiyasi bilan tayinlaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament (senat va vakillar palatasi), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Ya.ning katta qismini ohaktoşli plato (bal. 500—1000 m) egallagan; şarqiy qismida BluMuantin toğlari bor. Janubiy va ğarbiy sohillari kambar allyuvial pasttekislik. Janubiy sohillarda qulay gavanlar bor. Qaynoq radioaktiv va termal oltingugurtli buloqlar mavjud. Kuçli zilzilalar bölib turadi (1692 va 1907 yillarda fojiali bölgan). Boksit, temir va marganets ruda konlari bor. Iqlimi tropik passatli iqlim. Yanv. ning örtaça t-rasi 24—25°, iyulniki 26—27°. Yillik yoğin jan.da 800 mm, toğlarda 5000 mm gaça. Kuçli böronlar bölib turadi. Tuproqlari toğ jigarrangqizil va qizilqönğir tuproqlar. Eng yirik daryosi — BlekRiver. Mamlakat markazidagi plato va şarqdagi toğ yon bağirlari doim yaşil tropik örmonlar bilan qoplangan. Orolning ğarbiy va jan. qismidagi tekisliklarda savanna ösimliklari ösadi. Hayvonot dunyosi nisbatan kambağal. Mayda kemiruvçi hayvonlar, quşlar, körşapalaklar uçraydi. XeltşirXils rezervati, 2 dengiz parki bor.
Aholisining asosiy qismi (80%) yamaykaliklar (aksariyati negr va mulatlar); hind, xitoy, inglizlar ham yaşaydi. Rasmiy til — ingliz tili. Şahar aholisi 50,2%. Dindorlarning aksariyati — protestantlar. Yirik şaharlari: Kingston, SpanişTaun.
Tarixi. Ya.da qadimdan indeyslarning aravak til oilasiga mansub qabilalari yaşab kelgan. Orolga yevropaliklardan dastlab 1494 yil X. Kolumb ekspeditsiyasi borib tuşgan va uni SantYago deb atagan. Keyinçalik indeysça «Xaymaka» («buloqlar oroli», «Yamayka») deb nomlangan. 1508 yildan ispanlar Ya.ni öz mustamlakasiga aylantirib mahalliy aholi (aravaklar)ni butunlay qirib taşladi. 1513 yildan şakarqamiş plantatsiyalarida işlatiş uçun Afrikadan qullar olib borildi. 1655 yil Ya.ni inglizlar bosib oldi (1670 yil rasmiy ravişda Buyuk Britaniya mustamlakasiga aylantirildi). Inglizlar Ya.ni qul savdosining yirik markazlaridan biriga aylantirdilar. 1823—24 va 1831—32 yillardagi qullarning ommaviy harakati natijasida 1833 yil quldorlik bekor qilindi (1838 yil töliq bekor qilindi). 1958 yildan Ya. Buyuk Britaniya tomonidan taşkil etilgan VestIndiya Federatsiyasi tarkibida bödsi. 1959 yil Ya. içki öziniözi boşkariş huquqini qölga kiritdi. 1961 yil federatsiya tarkibidan çiqsi. Ya. 1962 yil 6 avg.da mustaqillikka erişdi. 1962 yildan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 yil 6 yanv.da tan olgan. Milliy bayrami — avg.ning birinçi duşanbasi — Mustaqillik kuni (1962).
Asosiy siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari. Ya. leyboristlar partiyasi, 1943 yil tuzilgan; Xalq milliy partiyasi, 1938 yil asos solingan. Ya. kasaba uyuşmalari kongressi; Ya. milliy işçilar ittifoqi, 1972 yil taşkil etilgan; Bustamante sanoat işçilari kasaba uyuşmalari, 1938 yil tuzilgan.
Xöjaligi. Ya. — agrarindustrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda kon sanoati 7,2%, qayta işlaş sanoati 17,7%, qişloq, örmon xöjaligi va baliq ovlaş 9,4% ni taşkil etadi. Iqtisodiyotining asosi eksport uçun boksit qazib oliş va giltuproq işlab çiqariş.
Sanoatida boksit qazib oliş va gultuproq işlab çiqariş milliy kompaniyalar tomonidan AQŞ va Kanada sarmoyasi iştirokida amalga oşiriladi. Qandşakar, rom, tamaki, yengil sanoat mahsulotlari işlab çiqariş rivojlangan; xorijdan keltiriladigan neftni qayta işlaş, sement işlab çiqariş, kimyo, farmatsevtika korxonalari bor, elektron apparatlar yiğadigan zd işlaydi. Yiliga örtaça 3,9 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Xorijiy sayyohlik rivojlangan.
Qişloq xöjaligida eksport uçun şakarqamiş, banan, sitrus mevalar, kofe, kakao, qalampir, tamaki yetiştiriladi. Içki ehtiyoj uçun batat, maniok, şoli, makkajöxori ekiladi. Çorvaçilik sust rivojlangan. Asosan, qoramol, çöçqa, eçki boqiladi, baliq ovlanadi.
Avtomobil yöllari uz. 18,6 ming km, t.y.lar uzunligi 200 km. Asosiy dengiz porti va xalqaro aeroporti — Kingston.
Ya. çetga boksit, giltuproq, banan, qandşakar, rom, tamaki, sitrus mevalar çiqaradi. Çetdan yoqilği, xom aşyo, sanoat jihozlari, transport vositalari, oziq-ovqat va iste'mol mollari oladi. Taşqi savdoda AQŞ, Buyuk Britaniya, Kanada bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — Yamayka dollari.
Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Vraçlar Kingston yaqinidagi VestIndiya un-tining tibbiyot ftida tayyorlanadi. 6 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy qilingan. Boşlanğiç maktablarda öqiş muddati 6 yil, örta maktablarda 7 yil Xususiy öquv yurtlari ham bor. Öqiş ingliz tilida. Hunartexnika ta'limi töliqsiz örta maktab negizida olib boriladi. Kingston şahri yaqinida VestIndiya un-ti (1948 yil taşkil etilgan), Kingstonda gumanitar va tabiiy fanlar hamda texnologiya kolleji, SpanişTaunda q.x. maktabi bor. Ilmiy muassasalari: Ya.ni örganiş instituti (1879), ilmiy tekşiriş lar kengaşi (1960), rejalaş boşqarmasi, tibbiyot assotsiatsiyasi, tibbiy tadqiqotlar lab. (hammasi Kingstonda), Karib ovqatlaniş instituti (1967, Mona qişloğida) va boşqalar Kingstonda Ya. kutubxona xizmati (1948), maktab kutubxonalari xizmati, Mona qişloğida un-t kutubxonasi (1948) va kollej kutubxonasi bor. Kingstonda tarix, tibbiyot tarixi, badiiy muzeylar, SpanişTaunda xalq muzeyi mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Ya.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Asosiylari: «Deyli gliner» («Kundalik xabarçi», kundalik gaz., 1834 yildan), «Deyli star» («Kunduzgi yulduz», kundalik keçki gaz., 1951 yildan), «Karibian çellendj» («Karib çaqiriği», oylik jur., 1957 yildan), «Sandi gliner» («Yakşanba xabarçisi», «Deyli gliner» gaz. ilovasi). «Djampress» hukumat axborot agentligi 1984 yil taşkil etilgan. «Televiji Djamayka limited» radiotelevideniye xizmati, 1959 yil tuzilgan. Ya. radiosi tijorat xizmati bölib, 1947 yil asos solingan. Yana bir qança tijorat radiostya mavjud.
Adabiyoti ingliz va kreol tillarida rivojlanmoqda. Luiz Bennetning kreol tilida yaratgan şe'rlari maşhur. Ingliz tilidagi adabiyot 18-asrda vujudga kelgan. T. Redkam (1870—1933) şe'r va pyesalari, G.J. De Lisser (1878—1944) romanlarida milliy mavzu öz aksini topdi. Bu davrda şoir K.MakKey (1890—1948) maşhur bölgan. 2-jahon uruşi (1939—45) dan keyin adabiyotning yuksaliş davri boşlandi. Ijtimoiy mavzuda R.Meysning «Insonaka» (1954), «Qora çaqmoq» (1955) nomidagi dastlabki romanlari, «Yangi kun» (1949) qissasi, V.Ridning «Qoplon» (1958) qissasi yuzaga keldi. Milliy ozodlik kuraşi mavzusi J.Xirnning «Deraza yaqinidagi tovuş» (1955), «Yaşaş mumkin bölgan mamlakat» romanlaridan örin egalladi. O.Pattersonning «Xarobalar yöq» (1967), «Sizif farzandlari» (1968) romanlari zamonaviylikka, «Jon fido qil, uzoq kun» (1972) tarixiy romani 18-asrdagi Ya. hayotiga bağişlangan. K.Tompson, E.Solki, P.O.Robinson, D.Xaynde va boşqalar hikoya janrida samarali ijod qildilar. Ya.da birinçi şe'riy antologiya 1929 yil naşrdan çiqqan. Şoirlardan U.E.Roberts, F.Şerlok maşhur bölgan. Ularning şe'rlaridagi vatan mavzuini şoirlar V.Virtyu, D.Kempbell, X.Karberi, M.Morris, D.Skott, A.Maknis va boşqalar davom ettirdilar. T.Ronning pyesalari maşhur.
Ma'morligi va tasviriy san'ati. Ya. san'atida Yevropa, ayniqsa ingliz madaniyatining kuçli ta'siri Afrika xalqlari an'analari bilan qöşilib ketgan. 17— 19-asrlarda şaharlarda ingliz me'morligi uslubida töğri burçakli 1 qavatli toş va ğişt imoratlar qurildi (SpanişTaundagi SentKetrin sobori, 1655; Kingstondagi Rokfort qal'asi, 17- asr oxiri — 19-asr; Kingstondagi ştab binosi, hoz. hukumat saroyi, 18-asr). Xalq turar joylari 2 qavatli metall bezakli yoğoç uylar (verandasi bilan) bölgan. Boylarning şahar yaqinidagi uylari amerika «mustamlakaçilik uslubi»da barpo etilgan. 20-asrning örtalaridan zamonaviy köp qavatli binolar qurila boşladi (VestIndiya un-ti binosi, Kingstondagi Nennivill turar joy massivi).
20-asr örtalaridan professional tasviriy san'at rivojlandi. Oddiy kişilar hayoti, mamlakatdagi ijtimoiy ziddiyatlar tasviriy san'at ustalari asarlarida öz ifodasini topmoqda. Rassomlardan A.Xyu, R.Kempbell, D.Pottinger, L.Morris, haykaltaroşlardan E.Menli, N.Roy maşhur. Ya.da yoğoç öymakorligi, kandakorlik kabi an'anaviy xalq hunarmandçiligi rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯМАЙКА — Вест-Индиядаги давлат. Ямайка о. ва унга ёндош бир неча майда оролларда жойлашган. Майд. 11,5 минг км2. Аҳолиси 2,68 млн. киши (2002). Пойтахти — Кингстон шаҳри Маъмурий жиҳатдан 3 графликка бўлинган.
Давлат тузуми. Я. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи мустақил давлат. Амалдаги конституцияси 1962 йилда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — Буюк Британия қироличаси, унинг номидан давлатни генералгубернатор бошқаради. Қиролича генералгубернаторни мамлакат бош вазири тавсияси билан тайинлайди. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент (сенат ва вакиллар палатаси), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Я.нинг катта қисмини оҳактошли плато (бал. 500—1000 м) эгаллаган; шарқий қисмида БлуМуантин тоғлари бор. Жанубий ва ғарбий соҳиллари камбар аллювиал пасттекислик. Жанубий соҳилларда қулай гаванлар бор. Қайноқ радиоактив ва термал олтингугуртли булоқлар мавжуд. Кучли зилзилалар бўлиб туради (1692 ва 1907 йилларда фожиали бўлган). Боксит, темир ва марганец руда конлари бор. Иқлими тропик пассатли иқлим. Янв. нинг ўртача т-раси 24—25°, июлники 26—27°. Йиллик ёғин жан.да 800 мм, тоғларда 5000 мм гача. Кучли бўронлар бўлиб туради. Тупроқлари тоғ жигаррангқизил ва қизилқўнғир тупроқлар. Энг йирик дарёси — БлэкРивер. Мамлакат марказидаги плато ва шарқдаги тоғ ён бағирлари доим яшил тропик ўрмонлар билан қопланган. Оролнинг ғарбий ва жан. қисмидаги текисликларда саванна ўсимликлари ўсади. Ҳайвонот дунёси нисбатан камбағал. Майда кемирувчи ҳайвонлар, қушлар, кўршапалаклар учрайди. ХелтширХилс резервати, 2 денгиз парки бор.
Аҳолисининг асосий қисми (80%) ямайкаликлар (аксарияти негр ва мулатлар); ҳинд, хитой, инглизлар ҳам яшайди. Расмий тил — инглиз тили. Шаҳар аҳолиси 50,2%. Диндорларнинг аксарияти — протестантлар. Йирик шаҳарлари: Кингстон, СпанишТаун.
Тарихи. Я.да қадимдан индейсларнинг аравак тил оиласига мансуб қабилалари яшаб келган. Оролга европаликлардан дастлаб 1494 йил X. Колумб экспедицияси бориб тушган ва уни СантЯго деб атаган. Кейинчалик индейсча «Хаймака» («булоқлар ороли», «Ямайка») деб номланган. 1508 йилдан испанлар Я.ни ўз мустамлакасига айлантириб маҳаллий аҳоли (араваклар)ни бутунлай қириб ташлади. 1513 йилдан шакарқамиш плантацияларида ишлатиш учун Африкадан қуллар олиб борилди. 1655 йил Я.ни инглизлар босиб олди (1670 йил расмий равишда Буюк Британия мустамлакасига айлантирилди). Инглизлар Я.ни қул савдосининг йирик марказларидан бирига айлантирдилар. 1823—24 ва 1831—32 йиллардаги қулларнинг оммавий ҳаракати натижасида 1833 йил қулдорлик бекор қилинди (1838 йил тўлиқ бекор қилинди). 1958 йилдан Я. Буюк Британия томонидан ташкил этилган ВестИндия Федерацияси таркибида бўдци. 1959 йил Я. ички ўзиниўзи бошкариш ҳуқуқини қўлга киритди. 1961 йил федерация таркибидан чиқци. Я. 1962 йил 6 авг.да мустақилликка эришди. 1962 йилдан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 йил 6 янв.да тан олган. Миллий байрами — авг.нинг биринчи душанбаси — Мустақиллик куни (1962).
Асосий сиёсий партия ва касаба уюшмалари. Я. лейбористлар партияси, 1943 йил тузилган; Халқ миллий партияси, 1938 йил асос солинган. Я. касаба уюшмалари конгресси; Я. миллий ишчилар иттифоқи, 1972 йил ташкил этилган; Бустаманте саноат ишчилари касаба уюшмалари, 1938 йил тузилган.
Хўжалиги. Я. — аграриндустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда кон саноати 7,2%, қайта ишлаш саноати 17,7%, қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқ овлаш 9,4% ни ташкил этади. Иқтисодиётининг асоси экспорт учун боксит қазиб олиш ва гилтупроқ ишлаб чиқариш.
Саноатида боксит қазиб олиш ва гултупроқ ишлаб чиқариш миллий компаниялар томонидан АҚШ ва Канада сармояси иштирокида амалга оширилади. Қандшакар, ром, тамаки, енгил саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ривожланган; хориждан келтириладиган нефтни қайта ишлаш, цемент ишлаб чиқариш, кимё, фармацевтика корхоналари бор, электрон аппаратлар йиғадиган зд ишлайди. Йилига ўртача 3,9 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. Хорижий сайёҳлик ривожланган.
Қишлоқ хўжалигида экспорт учун шакарқамиш, банан, цитрус мевалар, кофе, какао, қалампир, тамаки етиштирилади. Ички эҳтиёж учун батат, маниок, шоли, маккажўхори экилади. Чорвачилик суст ривожланган. Асосан, қорамол, чўчқа, эчки боқилади, балиқ овланади.
Автомобиль йўллари уз. 18,6 минг км, т.й.лар узунлиги 200 км. Асосий денгиз порти ва халқаро аэропорти — Кингстон.
Я. четга боксит, гилтупроқ, банан, қандшакар, ром, тамаки, цитрус мевалар чиқаради. Четдан ёқилғи, хом ашё, саноат жиҳозлари, транспорт воситалари, озиқ-овқат ва истеъмол моллари олади. Ташқи савдода АҚШ, Буюк Британия, Канада билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — Ямайка доллари.
Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Врачлар Кингстон яқинидаги ВестИндия ун-тининг тиббиёт фтида тайёрланади. 6 ёшдан 15 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий қилинган. Бошланғич мактабларда ўқиш муддати 6 йил, ўрта мактабларда 7 йил Хусусий ўқув юртлари ҳам бор. Ўқиш инглиз тилида. Ҳунартехника таълими тўлиқсиз ўрта мактаб негизида олиб борилади. Кингстон шаҳри яқинида ВестИндия ун-ти (1948 йил ташкил этилган), Кингстонда гуманитар ва табиий фанлар ҳамда технология коллежи, СпанишТаунда қ.х. мактаби бор. Илмий муассасалари: Я.ни ўрганиш институти (1879), илмий текшириш лар кенгаши (1960), режалаш бошқармаси, тиббиёт ассоциацияси, тиббий тадқиқотлар лаб. (ҳаммаси Кингстонда), Кариб овқатланиш институти (1967, Мона қишлоғида) ва бошқалар Кингстонда Я. кутубхона хизмати (1948), мактаб кутубхоналари хизмати, Мона қишлоғида ун-т кутубхонаси (1948) ва коллеж кутубхонаси бор. Кингстонда тарих, тиббиёт тарихи, бадиий музейлар, СпанишТаунда халқ музейи мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Я.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Асосийлари: «Дейли глинер» («Кундалик хабарчи», кундалик газ., 1834 йилдан), «Дейли стар» («Кундузги юлдуз», кундалик кечки газ., 1951 йилдан), «Карибиан чэллендж» («Кариб чақириғи», ойлик жур., 1957 йилдан), «Санди глинер» («Якшанба хабарчиси», «Дейли глинер» газ. иловаси). «Джампресс» ҳукумат ахборот агентлиги 1984 йил ташкил этилган. «Телевижи Джамайка лимитед» радиотелевидение хизмати, 1959 йил тузилган. Я. радиоси тижорат хизмати бўлиб, 1947 йил асос солинган. Яна бир қанча тижорат радиостя мавжуд.
Адабиёти инглиз ва креол тилларида ривожланмоқда. Луиз Беннетнинг креол тилида яратган шеърлари машҳур. Инглиз тилидаги адабиёт 18-асрда вужудга келган. Т. Редкам (1870—1933) шеър ва пьесалари, Г.Ж. Де Лиссер (1878—1944) романларида миллий мавзу ўз аксини топди. Бу даврда шоир К.МакКей (1890—1948) машҳур бўлган. 2-жаҳон уруши (1939—45) дан кейин адабиётнинг юксалиш даври бошланди. Ижтимоий мавзуда Р.Мейснинг «Инсонака» (1954), «Қора чақмоқ» (1955) номидаги дастлабки романлари, «Янги кун» (1949) қиссаси, В.Риднинг «Қоплон» (1958) қиссаси юзага келди. Миллий озодлик кураши мавзуси Ж.Хирннинг «Дераза яқинидаги товуш» (1955), «Яшаш мумкин бўлган мамлакат» романларидан ўрин эгаллади. О.Паттерсоннинг «Харобалар йўқ» (1967), «Сизиф фарзандлари» (1968) романлари замонавийликка, «Жон фидо қил, узоқ кун» (1972) тарихий романи 18-асрдаги Я. ҳаётига бағишланган. К.Томпсон, Э.Солки, П.О.Робинсон, Д.Хайндэ ва бошқалар ҳикоя жанрида самарали ижод қилдилар. Я.да биринчи шеърий антология 1929 йил нашрдан чиққан. Шоирлардан У.Э.Робертс, Ф.Шерлок машҳур бўлган. Уларнинг шеърларидаги ватан мавзуини шоирлар В.Виртью, Д.Кэмпбелл, Х.Карбери, М.Моррис, Д.Скотт, А.Макнис ва бошқалар давом эттирдилар. Т.Роннинг пьесалари машҳур.
Маъморлиги ва тасвирий санъати. Я. санъатида Европа, айниқса инглиз маданиятининг кучли таъсири Африка халқлари анъаналари билан қўшилиб кетган. 17— 19-асрларда шаҳарларда инглиз меъморлиги услубида тўғри бурчакли 1 қаватли тош ва ғишт иморатлар қурилди (СпанишТаундаги СентКэтрин собори, 1655; Кингстондаги Рокфорт қалъаси, 17- аср охири — 19-аср; Кингстондаги штаб биноси, ҳоз. ҳукумат саройи, 18-аср). Халқ турар жойлари 2 қаватли металл безакли ёғоч уйлар (верандаси билан) бўлган. Бойларнинг шаҳар яқинидаги уйлари америка «мустамлакачилик услуби»да барпо этилган. 20-асрнинг ўрталаридан замонавий кўп қаватли бинолар қурила бошлади (ВестИндия ун-ти биноси, Кингстондаги Нэннивилл турар жой массиви).
20-аср ўрталаридан профессионал тасвирий санъат ривожланди. Оддий кишилар ҳаёти, мамлакатдаги ижтимоий зиддиятлар тасвирий санъат усталари асарларида ўз ифодасини топмоқда. Рассомлардан А.Хью, Р.Кэмпбелл, Д.Поттингер, Л.Моррис, ҳайкалтарошлардан Э.Мэнли, Н.Рой машҳур. Я.да ёғоч ўймакорлиги, кандакорлик каби анъанавий халқ ҳунармандчилиги ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.