«Yangi global tektonika»
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 46-b. — ziyouz.com
«Yangi global tektonika» «YANGI GLOBAL TEKTONIKA», litosfera plitalari tektonikasi — Yer litosferasini harakatdagi blokplitalar sistemasidan iborat deb qarovçi eng yangi geologik gipoteza. «Ya.g.t.»ning asosiy prinsiplari şotland geologi A.Xolms tomonidan belgilanib, unda O.Ampfererning Yer pösti ostidagi oqim gipotezasi, J.Jolining radiogen gipotezasi va A.Vegenerning materiklarning suzib yurişi töğrisidagi gipotezalarini birlaştirdi. «Ya.g.t.»ga muvofiq, litosfera kam yopişqoqpikka ega bölgan astenosfera ustida bir qança plitalarga bölingan. Plitalarning çegarasi eng yuqori tektonik, seysmik va vulkanli faol zonalardir. Uşbu çegaralar böylab plitalarning bir-biriga nisbatan qarama-qarşi tomonga siljişi, biri ikkinçisining ustiga yoki ostiga siljişi yoki gorizontal siljişi sodir böladi. Okean örtaliq tizmalarining rift zonalarida plitalar bir-biridan ajraladi va oraliq joy astenosferadan kötarilib çiqqan bazaltli magma bilan töladi. Çuqur suv osti novlarida bir plita ikkinçi plitaning ostiga surilib kirib, mantiya tomonidan yutib yuboriladi. Yirik plitalar qatoriga Tinç okean, Yevrosiyo, Şim. Amerika, Janubiy Amerika, Afrika, HindistonAvstraliya, Antarktida plitalari kiradi. Astenosfera böylab harakatdagi litosfera plitalari özining qattiqligi va yaxlitliligiga ega. Astenosferadagi konveksion oqimlar plitalarni örtaliq tizmalardan çetga tomon surib olib ketadi, orollar yoyi va materiklar çekkalari böylab esa okean osti Yer pösti plitalari,materiklar Yer pösti ostiga kirib boradi. Yangi dalillarga tayangan «Ya.g.t.» konsepsiyasi keng ommalaşdi. Ayni vaqtda konveksiya mexanizmi, okean osti Yer pöstining kontinentlar ostiga kirib borişi masalasida jiddiy e'tirozlar ham mavjud. Plitalar özaro töqnaşgan joylarda burmali inşootlar paydo böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЯНГИ ГЛОБАЛ ТЕКТОНИКА», литосфера плиталари тектоникаси — Ер литосферасини ҳаракатдаги блокплиталар системасидан иборат деб қаровчи энг янги геологик гипотеза. «Я.г.т.»нинг асосий принциплари шотланд геологи А.Холмс томонидан белгиланиб, унда О.Ампферернинг Ер пўсти остидаги оқим гипотезаси, Ж.Жолининг радиоген гипотезаси ва А.Вегенернинг материкларнинг сузиб юриши тўғрисидаги гипотезаларини бирлаштирди. «Я.г.т.»га мувофиқ, литосфера кам ёпишқоқпикка эга бўлган астеносфера устида бир қанча плиталарга бўлинган. Плиталарнинг чегараси энг юқори тектоник, сейсмик ва вулканли фаол зоналардир. Ушбу чегаралар бўйлаб плиталарнинг бир-бирига нисбатан қарама-қарши томонга силжиши, бири иккинчисининг устига ёки остига силжиши ёки горизонтал силжиши содир бўлади. Океан ўрталиқ тизмаларининг рифт зоналарида плиталар бир-биридан ажралади ва оралиқ жой астеносферадан кўтарилиб чиққан базальтли магма билан тўлади. Чуқур сув ости новларида бир плита иккинчи плитанинг остига сурилиб кириб, мантия томонидан ютиб юборилади. Йирик плиталар қаторига Тинч океан, Евросиё, Шим. Америка, Жанубий Америка, Африка, ҲиндистонАвстралия, Антарктида плиталари киради. Астеносфера бўйлаб ҳаракатдаги литосфера плиталари ўзининг қаттиқлиги ва яхлитлилигига эга. Астеносферадаги конвекцион оқимлар плиталарни ўрталиқ тизмалардан четга томон суриб олиб кетади, ороллар ёйи ва материклар чеккалари бўйлаб эса океан ости Ер пўсти плиталари,материклар Ер пўсти остига кириб боради. Янги далилларга таянган «Я.г.т.» концепцияси кенг оммалашди. Айни вақтда конвекция механизми, океан ости Ер пўстининг континентлар остига кириб бориши масаласида жиддий эътирозлар ҳам мавжуд. Плиталар ўзаро тўқнашган жойларда бурмали иншоотлар пайдо бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.