Yangi Gvineya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–46-b. — ziyouz.com
Yangi Gvineya (indonez tilida Irian) — Tinç okeanning ğarbiy qismidagi orol. Kattaligi böyiça dunyo. da 2-örinda (Grenlandiyadan keyin). Mayd. 829 ming km2 (ba'zi ma'lumotlarga köra 771,9 ming km2). Uz. 2000 km dan ziyod, eni 700 km gaça. Ğarbiy qismi Indoneşya, şarqi PapuaYangi Gvineya davlatlari hududi.
Orolning qirğoqlari egribugri, quruqlik içkarisiga ança öyib kirgan qöltiqlar bor. Janubiy sohili yassi, qumli, şim. baland. Ya.G.ning markaziy qismidan ğarbdan şarqqa çözilgan toğ tizmalari kesib ötadi. Eng baland joyi 5029 m (Jaya çöqqisi). Harakatdagi vulkanlar bor. Janubiy qismi keng pasttekislik. Ya.G.ning burmali zamini proterozoy va yuqori paleozoy jinslaridan tuzilgan, usti dengiz çökindilari bilan qoplangan. Iqlimi şim.da ekvatorial, jan.da subekvatorial, toğ tepalarida nival iqlim. Tekisliklarda örtaça oylik t-ra 25—28°. Yillik örtaça yoğin tekisliklarda 1000 mm dan, toğlarda 4000 mm dan ziyod. Tez-tez dovul bölib turadi. Daryolari sersuv, quyi qismida kema qatnaydi. Sernam tropik örmonlar flora va fauna turlariga boy. Janubiy da savannalar uçraydi. Milliy boğlar taşkil etilgan. Makkajöxori, yams, batat ekiladi. Kofe, kakao, kokos palmasi, kauçuk daraxtlari plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Yirik şaharlari: PortMorsbi, Madang, Sorong, Jayapura. Orolga yevropaliklardan dastlab 16-asrning 1-yarmida portugal dengizçilari borgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯНГИ ГВИНЕЯ (индонез тилида Ириан) — Тинч океаннинг ғарбий қисмидаги орол. Катталиги бўйича дунё. да 2-ўринда (Гренландиядан кейин). Майд. 829 минг км2 (баъзи маълумотларга кўра 771,9 минг км2). Уз. 2000 км дан зиёд, эни 700 км гача. Ғарбий қисми Индонешя, шарқи ПапуаЯнги Гвинея давлатлари ҳудуди.
Оролнинг қирғоқлари эгрибугри, қуруқлик ичкарисига анча ўйиб кирган қўлтиқлар бор. Жанубий соҳили ясси, қумли, шим. баланд. Я.Г.нинг марказий қисмидан ғарбдан шарққа чўзилган тоғ тизмалари кесиб ўтади. Энг баланд жойи 5029 м (Жая чўққиси). Ҳаракатдаги вулканлар бор. Жанубий қисми кенг пасттекислик. Я.Г.нинг бурмали замини протерозой ва юқори палеозой жинсларидан тузилган, усти денгиз чўкиндилари билан қопланган. Иқлими шим.да экваториал, жан.да субэкваториал, тоғ тепаларида ниваль иқлим. Текисликларда ўртача ойлик т-ра 25—28°. Йиллик ўртача ёғин текисликларда 1000 мм дан, тоғларда 4000 мм дан зиёд. Тез-тез довул бўлиб туради. Дарёлари серсув, қуйи қисмида кема қатнайди. Сернам тропик ўрмонлар флора ва фауна турларига бой. Жанубий да саванналар учрайди. Миллий боғлар ташкил этилган. Маккажўхори, ямс, батат экилади. Кофе, какао, кокос пальмаси, каучук дарахтлари плантациялари бор. Балиқ овланади. Йирик шаҳарлари: ПортМорсби, Маданг, Соронг, Жаяпура. Оролга европаликлардан дастлаб 16-асрнинг 1-ярмида португал денгизчилари борган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.