Yangi industrial mamlakatlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–53-b. — ziyouz.com
Yangi industrial mamlakatlar — 20-asrning sönggi ön yilliklarida iqtisodiy taraqqiyotda keskin özgarişlarga erişgan rivojlanayotgan mamlakatlar guruhi. Bu mamlakatlar köpgina körsatkiçlar böyiça jahondagi örta va hatto yuqori rivojlangan mamlakatlarga yaqinlaşdi.
Ya.i.m.da sanoat işlab çiqariş hajmi va uning milliy daromaddagi hissasi ösdi, aholi jon boşiga yalpi içki mahsulot hajmi köpaydi. Yangi qatlam — tadbirkorlar sinfi mavqei mustahkamlandi. Ya.i.m.ga Lotin Amerikasining rivojlangan mamlakatlari — Argentina, Braziliya, Meksika va Janubiy Şarqiy Osiyoda «Osiyo yölbarslari» nomini olgan bir qator mamlakatlar va hududlar — Singapur, Tayvan, Koreya Respublikasi, Xitoy tarkibidagi Syangan kiradi. Bulardan bir qadar keyinroq 2avlod Ya.i.m. deb nom olgan mamlakatlar ham paydo böldi. Bu mamalakatlarda aholining katta qismi hamon q.x.da band bölişiga qaramay, sanoat işlab çiqariş hajmi va sanoat mahsulotlari eksporti tez ösmoqda, milliy kapital vakillarining mavqei mustahkamlanmoqda. Bularga Lotin Amerikasida Venesuela, Kolumbiya, Peru, Urugvay, Çili, Janubiy Şarqiy Osiyoda Malayziya, Filippin, Tailand, Indoneziya kiradi.
Ya.i.m. sanoatida eng zamonaviy texnologiyalar qöllaniladi va jahon bozorida raqobatbardoş yuqori sifatli mahsulotlar işlab çiqariladi. Ularning tajribasi rivojlanayotgan mamlakatlar öz taraqqiyotida faqat özlarida serob, hatto ortiqça bölgan tabiiy va mehnat resurslari bilan birga texnik jihatdan murakkab işlab çiqarişga tayanişlari va bu tarmoqlarda qiyosiy afzalliklarga ega bölişi mumkinligini körsatadi. Ya.i.m.ning sanoat rivojida çet el kapitali faol rol öynaydi. Mas, Singapurda 1980-y.lar oxirida işlov beruvçi sanoat mahsuloti eksportining 90% ga yaqini, Koreya Respublikasida 27% çet el transmilliy kompaniyalari (TMK) filiallari hissasiga töğri kelgan. TMK bu mamlakatlarda mahalliy arzon işçi kuçidan foydalangan holda yangi, ba'zan eng yangi sanoat korxonalarini qurişda iştirok etadi. Ayrim detallar va butlovçi qismlar işlab çiqaradigan tor ixtisoslaşgan korxonalar quradi, mahsulotni pirovard yiğiş rivojlangan mamlakatlarning özida amalga oşiriladi.
Mas, elektronika sanoati sohasidagi AQŞ va Yaponiya TMK Meksika, Singapur, Tayvan va Malayziyada yarimötkazgiçli priborlar va integral sxemalar çiqaradigan bir qator korxonalarni taşkil etdi. Ayrim TMK murakkab texnologiyani soddalaştirib, işlab çiqariş jarayonini alohida qismlarga ajratib, rivojlanayotgan mamlakatlarda tegişli korxonalarni qurdi. Natijada bu mamlakatlardan işlov beruvçi sanoat mahsulotlari eksportining katta qismi TMK içki firma savdosidan iborat bölib qoldi.
Janubiy Şarqiy Osiyodagi Ya.i.m.ning eksport yönalişidagi rivojlanişi, eksport tuzilmasi tamomila özgardi. Unda xom aşyo va oziq-ovqat hissasi keskin kamayib, sanoat eksportida töqimaçilik mahsulotlari salmoği pasaydi, maşina va uskunalar hissasi juda ösib bordi. Mas, 1970 yildan 1995 yilga qadar Singapur eksportida xom aşyo va oziq-ovqat hissasi (%larda) 72,5 dan 16,1 ga ga, Koreya Respublikasida 23,5 dan 6,7 gaça, Tayvanda 24,3 dan 7,3 gaça, töqimaçilik tovarlari hissasi esa tegişliça 5,6 dan 2,6 gaça, 41,1 dan 15 gaça, 29,0 dan 14,4 gaça qisqardi, maşina va uskunalar hissasi esa Singapurda şu davrda (% larda) 11,0 dan 62,3 ga, Koreya Respublikasida 7,2 dan 51,6 gaça, Tayvan 16,7 dan 47,7 gaça ösdi. 2avlod Ya.i.m.da ham xuddi şunday özgarişlar bormoqda. Malayziyada xom aşyo va oziq-ovqat eksporti hissasi şu davrda 93,5% dan 26,9% ga qisqargan bölsa, maşina va uskunalar hissasi 1,6% dan 50% ga ösdi. Tailandda xom aşyo va oziq-ovqat eksport hissasi 95,3% dan 26,3% pasayib, maşina va uskunalar hissasi 0,1% dan 31,5% ga kötarildi. Şunday qilib, bu mamlakatlarning köpçiligi maşina va uskunalar eksporti böyiça jahondagi sanoati rivojlangan mamlakatlar darajasiga kötarildi. 20-asr oxirlariga kelib jami rivojlanayotgan mamlakatlar sanoat eksportining deyarli 70%, maşina va uskunalar eksportining 70% dan köproği Janubiy Şarqiy Osiyodagi 1 va 2 avlod Ya.i.m. (Syangan, Singapur, Koreya Respublikasi, Tayvan, Indoneziya, Malayziya va Tailand), şuningdek, Xitoy hissasiga töğri keldi.
2002 yilga kelib aholi jon boşiga yalpi milliy mahsulot işlab çiqariş Koreya Respublikasida 16480, Singapurda 23090, Malayziyada 8280 AQŞ dollarini taşkil etdi. Ya.i.m. da aholi jon boşiga tibbiy, ta'lim, kommunal xizmatlari iste'mol böyiça ham jiddiy yutuqlarga erişilgan.
Ya.i.m.ning paydo bölişi hozirgi jahon xöjaligida va xalqaro mehnat taqsimotida katta özgarişlar yuz berganligini, rivojlanayotnan mamlakatlar örtasida tabaqalaniş kuçayib borayotganligini körsatadi, çunki Ya.i.m. dagi taraqqiyot kam rivojlangan mamlakatlarning katta guruhidagi qoloqlikni bartaraf eta olmadi.
Iqtisodiy va sanoat rivojining hoz. darajasiga köra, Ya.i.m.dan eng rivojlanganlari — Koreya Respublikasi, Argentina, Meksika, Singapur sanoati rivojlangan mamlakatlarga deyarli yaqinlaşdi va Ispaniya, Portugaliya, Gretsiya kabi Yevropa davlatlari bilan bir darajada turadi. Meksika va Koreya Respublikasining rivojlangan mamlakatlarning Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot taşkiloti (OYESD) a'zoligiga qabul qilinganligi ham buning isboti böla oladi.
Qodirjon Yusupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯНГИ ИНДУСТРИАЛ МАМЛАКАТЛАР — 20-асрнинг сўнгги ўн йилликларида иқтисодий тараққиётда кескин ўзгаришларга эришган ривожланаётган мамлакатлар гуруҳи. Бу мамлакатлар кўпгина кўрсаткичлар бўйича жаҳондаги ўрта ва ҳатто юқори ривожланган мамлакатларга яқинлашди.
Я.и.м.да саноат ишлаб чиқариш ҳажми ва унинг миллий даромаддаги ҳиссаси ўсди, аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот ҳажми кўпайди. Янги қатлам — тадбиркорлар синфи мавқеи мустаҳкамланди. Я.и.м.га Лотин Америкасининг ривожланган мамлакатлари — Аргентина, Бразилия, Мексика ва Жанубий Шарқий Осиёда «Осиё йўлбарслари» номини олган бир қатор мамлакатлар ва ҳудудлар — Сингапур, Тайвань, Корея Республикаси, Хитой таркибидаги Сянган киради. Булардан бир қадар кейинроқ 2авлод Я.и.м. деб ном олган мамлакатлар ҳам пайдо бўлди. Бу мамалакатларда аҳолининг катта қисми ҳамон қ.х.да банд бўлишига қарамай, саноат ишлаб чиқариш ҳажми ва саноат маҳсулотлари экспорти тез ўсмоқда, миллий капитал вакилларининг мавқеи мустаҳкамланмоқда. Буларга Лотин Америкасида Венесуэла, Колумбия, Перу, Уругвай, Чили, Жанубий Шарқий Осиёда Малайзия, Филиппин, Таиланд, Индонезия киради.
Я.и.м. саноатида энг замонавий технологиялар қўлланилади ва жаҳон бозорида рақобатбардош юқори сифатли маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Уларнинг тажрибаси ривожланаётган мамлакатлар ўз тараққиётида фақат ўзларида сероб, ҳатто ортиқча бўлган табиий ва меҳнат ресурслари билан бирга техник жиҳатдан мураккаб ишлаб чиқаришга таянишлари ва бу тармоқларда қиёсий афзалликларга эга бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Я.и.м.нинг саноат ривожида чет эл капитали фаол роль ўйнайди. Мас, Сингапурда 1980-й.лар охирида ишлов берувчи саноат маҳсулоти экспортининг 90% га яқини, Корея Республикасида 27% чет эл трансмиллий компаниялари (ТМК) филиаллари ҳиссасига тўғри келган. ТМК бу мамлакатларда маҳаллий арзон ишчи кучидан фойдаланган ҳолда янги, баъзан энг янги саноат корхоналарини қуришда иштирок этади. Айрим деталлар ва бутловчи қисмлар ишлаб чиқарадиган тор ихтисослашган корхоналар қуради, маҳсулотни пировард йиғиш ривожланган мамлакатларнинг ўзида амалга оширилади.
Мас, электроника саноати соҳасидаги АҚШ ва Япония ТМК Мексика, Сингапур, Тайвань ва Малайзияда яримўтказгичли приборлар ва интеграл схемалар чиқарадиган бир қатор корхоналарни ташкил этди. Айрим ТМК мураккаб технологияни соддалаштириб, ишлаб чиқариш жараёнини алоҳида қисмларга ажратиб, ривожланаётган мамлакатларда тегишли корхоналарни қурди. Натижада бу мамлакатлардан ишлов берувчи саноат маҳсулотлари экспортининг катта қисми ТМК ички фирма савдосидан иборат бўлиб қолди.
Жанубий Шарқий Осиёдаги Я.и.м.нинг экспорт йўналишидаги ривожланиши, экспорт тузилмаси тамомила ўзгарди. Унда хом ашё ва озиқ-овқат ҳиссаси кескин камайиб, саноат экспортида тўқимачилик маҳсулотлари салмоғи пасайди, машина ва ускуналар ҳиссаси жуда ўсиб борди. Мас, 1970 йилдан 1995 йилга қадар Сингапур экспортида хом ашё ва озиқ-овқат ҳиссаси (%ларда) 72,5 дан 16,1 га га, Корея Республикасида 23,5 дан 6,7 гача, Тайванда 24,3 дан 7,3 гача, тўқимачилик товарлари ҳиссаси эса тегишлича 5,6 дан 2,6 гача, 41,1 дан 15 гача, 29,0 дан 14,4 гача қисқарди, машина ва ускуналар ҳиссаси эса Сингапурда шу даврда (% ларда) 11,0 дан 62,3 га, Корея Республикасида 7,2 дан 51,6 гача, Тайвань 16,7 дан 47,7 гача ўсди. 2авлод Я.и.м.да ҳам худди шундай ўзгаришлар бормоқда. Малайзияда хом ашё ва озиқ-овқат экспорти ҳиссаси шу даврда 93,5% дан 26,9% га қисқарган бўлса, машина ва ускуналар ҳиссаси 1,6% дан 50% га ўсди. Таиландда хом ашё ва озиқ-овқат экспорт ҳиссаси 95,3% дан 26,3% пасайиб, машина ва ускуналар ҳиссаси 0,1% дан 31,5% га кўтарилди. Шундай қилиб, бу мамлакатларнинг кўпчилиги машина ва ускуналар экспорти бўйича жаҳондаги саноати ривожланган мамлакатлар даражасига кўтарилди. 20-аср охирларига келиб жами ривожланаётган мамлакатлар саноат экспортининг деярли 70%, машина ва ускуналар экспортининг 70% дан кўпроғи Жанубий Шарқий Осиёдаги 1 ва 2 авлод Я.и.м. (Сянган, Сингапур, Корея Республикаси, Тайвань, Индонезия, Малайзия ва Таиланд), шунингдек, Хитой ҳиссасига тўғри келди.
2002 йилга келиб аҳоли жон бошига ялпи миллий маҳсулот ишлаб чиқариш Корея Республикасида 16480, Сингапурда 23090, Малайзияда 8280 АҚШ долларини ташкил этди. Я.и.м. да аҳоли жон бошига тиббий, таълим, коммунал хизматлари истеъмол бўйича ҳам жиддий ютуқларга эришилган.
Я.и.м.нинг пайдо бўлиши ҳозирги жаҳон хўжалигида ва халқаро меҳнат тақсимотида катта ўзгаришлар юз берганлигини, ривожланаётнан мамлакатлар ўртасида табақаланиш кучайиб бораётганлигини кўрсатади, чунки Я.и.м. даги тараққиёт кам ривожланган мамлакатларнинг катта гуруҳидаги қолоқликни бартараф эта олмади.
Иқтисодий ва саноат ривожининг ҳоз. даражасига кўра, Я.и.м.дан энг ривожланганлари — Корея Республикаси, Аргентина, Мексика, Сингапур саноати ривожланган мамлакатларга деярли яқинлашди ва Испания, Португалия, Греция каби Европа давлатлари билан бир даражада туради. Мексика ва Корея Республикасининг ривожланган мамлакатларнинг Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ОЕСД) аъзолигига қабул қилинганлиги ҳам бунинг исботи бўла олади.
Қодиржон Юсупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.