Yangi usul maktablari

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–56-b. — ziyouz.com

Yangi usul maktablari — musulmon maktablarining ta'lim usuli va dasturlarini isloh qilib, bolalarga ona tilida xatsavod örgatgan va yangilik ğoyalarini ilgari surgan öquv yurtlari. Dastlab Qrimning Boqçasaroy şahrida 1884 yil ma'rifatparvar Ismoilbek Gasprinskiy tomonidan taşkil etilgan va u «usuli savtiya tadrijiya» («rivojlanuvçi tovuş usuli») maktabi bölgan. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida Turkistonda tijorat va sanoatning rivojlanişi bu sohalarni boşqara oladigan şaxslarni yetiştiriş ehtiyojini tuğdirdi. Köp asrlik maktabxonalar yoşlarga zarur dunyoviy bilim va könikma bermas edi. Şuning uçun yangi usulda ta'lim beradigan maktablar oçila boşladi. 1893 yil Buxoro amiri Abdulahadxon ruxsati va Möminxöja Vobkendiy va ğijduvonlik Domla Fozil sa'yharakati bilan dastlabki yangi usul maktabi oçildi. Özbekiston hududida keyingi Ya.u.m. 1898 yil Qöqonda Salohiddin domla va Samarqanddagi paxta z-di huzurida tatar muallimlari tomonidan oçilgan (özbeklar bu davrda bunday maktablarni «nöğoy maktab» deb atagan). 1900 yildan boşlab Toşkentda jadidçilik harakatining yirik namoyandasi Munavvarqori Abduraşidxonov, Samarqandda Abduqodir Şukuriy (Şakuriy) taşkil qilgan Ya.u.m. iş boşlagan. Bunday maktablar Andijon va Namanganda, Xiva xonligida ham oçilgan. 1908 yil Buxoroda A. Burhonov tomonidan taşkil etilgan boşqa yangi usul maktabi köp ötmay yopib qöyilgan. Ya.u.m.da maktabxonadagi yakka öqitiş usulidan sinfda dars beriş usuliga ötildi, sinflarda geogr. xaritalari, globus va boşqalar körgazmali qöllanmalar paydo böldi. Ya.u.m.da xatsavod bolalarning ona tilida tovuş usuli — usuli savtiyaaa örgatilgan. Maktablar asosan 1— 4sinfdan iborat boşlanğiç maktablar bölgan. 1913/14 öquv yilidan ayrim joylarda 2 bosqiçli tizim joriy qilina boşlandi. Bu tizimdagi maktablar namuna maktablari deb atalib, ularning 1bosqiçi tahziriy (boşlanğiç) sinflar, 2bosqiçi ruşdiy (yuqori) sinflar deyilgan. Xususan, M.Abduraşidxonovning namuna maktabi, A. Şukuriyning Samarqanddagi va A. Ibodiyevttt Qöqondagi maktabida ruşdiy (yuqori) sinflar (5— 6sinf) ham iş boşlagan.

Ya.u.m. uçun maxsus binolar qurilmatan. Ular xususiy bölib, köp hollarda maktab uçun muallimning öz uyidan yoki biron böş turar joy binolaridan hamda ba'zi şaxslarning taşqi hovlilaridan foydalanilgan. Çor hukumati amaldorlari bunday maktablar milliy madaniyatning ösişiga yordam berişidan çöçib, podşo hokimiyati uçun xatarli deb hisobladilar. Şuning uçun ularning faoliyatini böğib qöyadigan turli tadbirlar qörildi. Xususan, 1911 yilda mahalliy millat maktablarida (rustuzem maktablaridt taşqari) öquvçilar qaysi millatdan bölsa, muallimlar ham şu millatdan bölişlari lozim degan qaror qabul qilindi. Şu qaror asosida tatar muallimlari işdan böşatilib, bir neça önlab Ya.u.m. yopib qöyildi. Ya.u.m.ning biron joyda rasmiy tasdiqlangan yagona öquv rejasi, dasturi bölmagan. Darslar muayyan maktab rahbari va muallimlari tomonidan tuzilgan öquv rejasi va darsliklar asositsa olib borilgan. Mas, A. Şukuriy öz maktabining 1 va 2 bosqiç sinflari uçun öquv dasturi va rejasini Behbudiy bilan birgalikda tuzgan. Ya.u.m.da dunyoviy fanlar bilan bir qatorda diniy darslar ham öqitilgan. Alifbe kitobi bilan «Alifboyi Qur'oniy» ham örgatila boşlangan. Dunyoviy fanlardan fizika, kimyo, geom., arifmetika, geogr., ayrim maktablarda 4sinfdan rus tili ham öqitilgan. Rus tilidan imtihonlar Toşkentdagi 2 bosqiçli rustuzem maktabida ötkazilgan va öquvçilar bilimi 5 balli tizim asosida baholangan. Ya.u.m.da yuqori sinflar uçun fizika, kimyo, geom. kabi öquv fanlaridan özbek tilida darslik, öquv qöllanmalari bölmagan. Muallimlar bu fanlar böyiça tatar, turk tillarida naşr qilingan qöllanmalardan foydalanişga majbur bölganlar. Ayrim muallimlar özlari darsliklar yozib, şu asosda ta'lim berganlar. Saidrasul Saidazizov «Ustodi avval» (1902), Behbudiy «Risolai asbobi savod» (1904), «Risolai juğrofiya umroniy» (1905), Munavvarqori «Adibi avval», «Adibi soniy» (1907), Abdulvohid Burhonov «Rahbari xat» (1908), Avloniy «Birinçi muallim» (1910), «Ikkinçi muallim» (1912), Rustambek Yusufbek öğli «Ta'limi avval», A.Ibodiyev «Tahsilul alifbo» darsliklarini yozib naşr etişdi.

Ya.u.m.ga hukumat heç qanday yordam bermagan. Maktablar bolalarning otaonalaridan har oyda olinadigan mablağ hisobiga işlagan, muallimlarga ham şu hisobdan maoş tölangan. Ya.u.m. da may oyi oxirlarida ota-onalar va mehmonlar iştirokida imtihonlar ötkazilgan. Imtihonda bolalar Qur'on suralarini yod aytişni, özbek tilidan öqiş va yozişni, hisobdan 4 amalni örganganliklarini namoyiş qilganlar. Ya.u.m. zamonaviy özbek milliy maktablarining ilk bosqiçi bölgan. Bu maktablar tajribasi asosida faqat alifbe va öqiş kitoblarigina emas, özbek tilining qonunqoidalari yoritilgan «Turkça qoida» va «Imlo» kabi dastlabki öquv qöllanmalari yaratilgan. 1918 yilgaça Özbekiston hududida 104 Ya.u.m. bölib, ularda 10343 bola öqigan. Ya.u.m. 1918/19 öquv yilidan davlat maktablariga aylantirilib, xalq maktablari nomini olgan.

Ad.: Ayniy S, Buxoro inqilobi tarixi uçun materiallar, M., 1926; Xöjayev F., Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1997; Abdullayev yil, Eski maktabda xatsavodga örgatiş, T., 1962;

Özbekistonning yangi tarixi, 1-kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000.

Yöldoş Abdullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯНГИ УСУЛ МАКТАБЛАРИ — мусулмон мактабларининг таълим усули ва дастурларини ислоҳ қилиб, болаларга она тилида хатсавод ўргатган ва янгилик ғояларини илгари сурган ўқув юртлари. Дастлаб Қримнинг Боқчасарой шаҳрида 1884 йил маърифатпарвар Исмоилбек Гаспринский томонидан ташкил этилган ва у «усули савтия тадрижия» («ривожланувчи товуш усули») мактаби бўлган. 19-аср охири — 20-аср бошларида Туркистонда тижорат ва саноатнинг ривожланиши бу соҳаларни бошқара оладиган шахсларни етиштириш эҳтиёжини туғдирди. Кўп асрлик мактабхоналар ёшларга зарур дунёвий билим ва кўникма бермас эди. Шунинг учун янги усулда таълим берадиган мактаблар очила бошлади. 1893 йил Бухоро амири Абдулаҳадхон рухсати ва Мўминхўжа Вобкендий ва ғиждувонлик Домла Фозил саъйҳаракати билан дастлабки янги усул мактаби очилди. Ўзбекистон ҳудудида кейинги Я.у.м. 1898 йил Қўқонда Салоҳиддин домла ва Самарқанддаги пахта з-ди ҳузурида татар муаллимлари томонидан очилган (ўзбеклар бу даврда бундай мактабларни «нўғой мактаб» деб атаган). 1900 йилдан бошлаб Тошкентда жадидчилик ҳаракатининг йирик намояндаси Мунавварқори Абдурашидхонов, Самарқандда Абдуқодир Шукурий (Шакурий) ташкил қилган Я.у.м. иш бошлаган. Бундай мактаблар Андижон ва Наманганда, Хива хонлигида ҳам очилган. 1908 йил Бухорода А. Бурҳонов томонидан ташкил этилган бошқа янги усул мактаби кўп ўтмай ёпиб қўйилган. Я.у.м.да мактабхонадаги якка ўқитиш усулидан синфда дарс бериш усулига ўтилди, синфларда геогр. хариталари, глобус ва бошқалар кўргазмали қўлланмалар пайдо бўлди. Я.у.м.да хатсавод болаларнинг она тилида товуш усули — усули савтияаа ўргатилган. Мактаблар асосан 1— 4синфдан иборат бошланғич мактаблар бўлган. 1913/14 ўқув йилидан айрим жойларда 2 босқичли тизим жорий қилина бошланди. Бу тизимдаги мактаблар намуна мактаблари деб аталиб, уларнинг 1босқичи таҳзирий (бошланғич) синфлар, 2босқичи рушдий (юқори) синфлар дейилган. Хусусан, М.Абдурашидхоновнинг намуна мактаби, А. Шукурийнинг Самарқанддаги ва А. Ибодиевттт Қўқондаги мактабида рушдий (юқори) синфлар (5— 6синф) ҳам иш бошлаган.

Я.у.м. учун махсус бинолар қурилматан. Улар хусусий бўлиб, кўп ҳолларда мактаб учун муаллимнинг ўз уйидан ёки бирон бўш турар жой биноларидан ҳамда баъзи шахсларнинг ташқи ҳовлиларидан фойдаланилган. Чор ҳукумати амалдорлари бундай мактаблар миллий маданиятнинг ўсишига ёрдам беришидан чўчиб, подшо ҳокимияти учун хатарли деб ҳисобладилар. Шунинг учун уларнинг фаолиятини бўғиб қўядиган турли тадбирлар қўрилди. Хусусан, 1911 йилда маҳаллий миллат мактабларида (рустузем мактабларидт ташқари) ўқувчилар қайси миллатдан бўлса, муаллимлар ҳам шу миллатдан бўлишлари лозим деган қарор қабул қилинди. Шу қарор асосида татар муаллимлари ишдан бўшатилиб, бир неча ўнлаб Я.у.м. ёпиб қўйилди. Я.у.м.нинг бирон жойда расмий тасдиқланган ягона ўқув режаси, дастури бўлмаган. Дарслар муайян мактаб раҳбари ва муаллимлари томонидан тузилган ўқув режаси ва дарсликлар асосица олиб борилган. Мас, А. Шукурий ўз мактабининг 1 ва 2 босқич синфлари учун ўқув дастури ва режасини Беҳбудий билан биргаликда тузган. Я.у.м.да дунёвий фанлар билан бир қаторда диний дарслар ҳам ўқитилган. Алифбе китоби билан «Алифбойи Қуръоний» ҳам ўргатила бошланган. Дунёвий фанлардан физика, кимё, геом., арифметика, геогр., айрим мактабларда 4синфдан рус тили ҳам ўқитилган. Рус тилидан имтиҳонлар Тошкентдаги 2 босқичли рустузем мактабида ўтказилган ва ўқувчилар билими 5 балли тизим асосида баҳоланган. Я.у.м.да юқори синфлар учун физика, кимё, геом. каби ўқув фанларидан ўзбек тилида дарслик, ўқув қўлланмалари бўлмаган. Муаллимлар бу фанлар бўйича татар, турк тилларида нашр қилинган қўлланмалардан фойдаланишга мажбур бўлганлар. Айрим муаллимлар ўзлари дарсликлар ёзиб, шу асосда таълим берганлар. Саидрасул Саидазизов «Устоди аввал» (1902), Беҳбудий «Рисолаи асбоби савод» (1904), «Рисолаи жуғрофия умроний» (1905), Мунавварқори «Адиби аввал», «Адиби соний» (1907), Абдулвоҳид Бурҳонов «Раҳбари хат» (1908), Авлоний «Биринчи муаллим» (1910), «Иккинчи муаллим» (1912), Рустамбек Юсуфбек ўғли «Таълими аввал», А.Ибодиев «Таҳсилул алифбо» дарсликларини ёзиб нашр этишди.

Я.у.м.га ҳукумат ҳеч қандай ёрдам бермаган. Мактаблар болаларнинг отаоналаридан ҳар ойда олинадиган маблағ ҳисобига ишлаган, муаллимларга ҳам шу ҳисобдан маош тўланган. Я.у.м. да май ойи охирларида ота-оналар ва меҳмонлар иштирокида имтиҳонлар ўтказилган. Имтиҳонда болалар Қуръон сураларини ёд айтишни, ўзбек тилидан ўқиш ва ёзишни, ҳисобдан 4 амални ўрганганликларини намойиш қилганлар. Я.у.м. замонавий ўзбек миллий мактабларининг илк босқичи бўлган. Бу мактаблар тажрибаси асосида фақат алифбе ва ўқиш китобларигина эмас, ўзбек тилининг қонунқоидалари ёритилган «Туркча қоида» ва «Имло» каби дастлабки ўқув қўлланмалари яратилган. 1918 йилгача Ўзбекистон ҳудудида 104 Я.у.м. бўлиб, уларда 10343 бола ўқиган. Я.у.м. 1918/19 ўқув йилидан давлат мактабларига айлантирилиб, халқ мактаблари номини олган.

Ад.: Айний С, Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, М., 1926; Хўжаев Ф., Бухоро инқилобининг тарихига материаллар, Т., 1997; Абдуллаев йил, Эски мактабда хатсаводга ўргатиш, Т., 1962;

Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1-китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000.

Йўлдош Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.