Yangi yulduzlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 57-b. — ziyouz.com
Yangi yulduzlar — tösatdan portlaydigan, portlaşi çaqnab ketiş va qobiğini taşlaş bilan yuz beradigan hamda uşbu qobiği juda katta tezlik (köpinça bir neça 100 km/sek dan to 1000 km/sek gaça) bilan kengayadigan yulduzlar. Ayrim hollarda qobiqning kengayişi undan ham katta tezlikda sodir böladi. Mas, Burgut turkumidagi yangi yulduz 1918 yilda çaqnab, qobiği 1700 km/sek tezlik bilan kengayişi aniklangan. Keyinçalik (1922, 1926 va 1931 yillarda) olingan fotosuratlarda gaz qobiği ham kengayib borayotgani kuzatilgan. Öşa va boşqa fotosuratlar bilan olib borilgan ölçaşlar şuni körsatadiki, qobiqning radiusi taxm. yiliga 1» kattalaşib borgan. Uşbu yangi yulduzgaça bölgan masofa 1200 yoruğlik yiliga teng çiqqan. Portlagunga qadar uning ravşanligi taxm. +5 bölsa, portlagandan keyin uning ravşanligi maksimumga (—8t ga) yetgan.
Ya.yu.da maksimum ravşanlik (yorqinlik) ka erişiş tösatdan (atigi bir neça ön soatda) yuz bersa, maksimumdan keyingi pasayiş juda sekin (bir neça oy, yil va hatto ön yillarda) röy berib, öz holiga uzoq muddatda qaytadi. Ya.yu. «sekin» va «tez» öz holiga qaytuvçi turlarga bölinadi. Mas, yuqoridagi Burgutning yangisi «tez» yangi yulduz, 1934 yilda portlagan Gerkulesning yangisi esa «sekin» rivojlanuvçi yangi yulduz hisoblanadi.
Köpçilik Ya.yu. bizdan juda uzoqda joylaşgan. Ularning mutlaq kattaliklari Quyoşnikiga teng bölsa ham köriniş darajalari 10—15 marta kuçsiz hisoblanadi. Portlaganidan söng yangi yulduz asta-sekin özining dastlabki holatiga albatta qaytadi. Bizning Galaktikamizda kuzatiladigan Ya.yu. paydo bölişi hodisasi va oddiy çaqnaşi yiliga 20—30 tani taşkil qiladi. Aslida esa Galaktikamizda yiliga yuzdan ortiqYa.yu. hodisasi sodir böladi. Ya.yu. qayta çaqnab yana «yangi» jarayon röy berişi mumkin.
Mas, Şim. tojning T si (1866, 1966 yillarda çaqnagan), Kompasning T si (har 20 yilda çaqnab turadi) qayta Ya.yu. hisoblanadi. Barça yudduzlar portlaşlari içida eng samaralisi öta Ya.yu.ning portlaşi hisoblanadi. Agar normal yangi yulduz portlaganda öz ravşanligini taxm. 500 000 marta oşirsa , öta yangi yulduzning ravşanligi (çaqnaşi) 100 000 000 marta oşadi. Uning maksimumdagi mutlaq qiymati kamida — 16t,5 ga teng. Hisoblaşlar va kuzatuvlarga köra, Galaktikada öta yangi yulduz taxm. 400 yilda bir marta paydo böladi. Yangi va öta Ya. yu. hodisalari boşqa galaktikalarda yaxşi kuzatiladi.
Salohiddin Nuritdinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯНГИ ЮЛДУЗЛАР — тўсатдан портлайдиган, портлаши чақнаб кетиш ва қобиғини ташлаш билан юз берадиган ҳамда ушбу қобиғи жуда катта тезлик (кўпинча бир неча 100 км/сек дан то 1000 км/сек гача) билан кенгаядиган юлдузлар. Айрим ҳолларда қобиқнинг кенгайиши ундан ҳам катта тезликда содир бўлади. Мас, Бургут туркумидаги янги юлдуз 1918 йилда чақнаб, қобиғи 1700 км/сек тезлик билан кенгайиши аникланган. Кейинчалик (1922, 1926 ва 1931 йилларда) олинган фотосуратларда газ қобиғи ҳам кенгайиб бораётгани кузатилган. Ўша ва бошқа фотосуратлар билан олиб борилган ўлчашлар шуни кўрсатадики, қобиқнинг радиуси тахм. йилига 1» катталашиб борган. Ушбу янги юлдузгача бўлган масофа 1200 ёруғлик йилига тенг чиққан. Портлагунга қадар унинг равшанлиги тахм. +5 бўлса, портлагандан кейин унинг равшанлиги максимумга (—8т га) етган.
Я.ю.да максимум равшанлик (ёрқинлик) ка эришиш тўсатдан (атиги бир неча ўн соатда) юз берса, максимумдан кейинги пасайиш жуда секин (бир неча ой, йил ва ҳатто ўн йилларда) рўй бериб, ўз ҳолига узоқ муддатда қайтади. Я.ю. «секин» ва «тез» ўз ҳолига қайтувчи турларга бўлинади. Мас, юқоридаги Бургутнинг янгиси «тез» янги юлдуз, 1934 йилда портлаган Геркулеснинг янгиси эса «секин» ривожланувчи янги юлдуз ҳисобланади.
Кўпчилик Я.ю. биздан жуда узоқда жойлашган. Уларнинг мутлақ катталиклари Қуёшникига тенг бўлса ҳам кўриниш даражалари 10—15 марта кучсиз ҳисобланади. Портлаганидан сўнг янги юлдуз аста-секин ўзининг дастлабки ҳолатига албатта қайтади. Бизнинг Галактикамизда кузатиладиган Я.ю. пайдо бўлиши ҳодисаси ва оддий чақнаши йилига 20—30 тани ташкил қилади. Аслида эса Галактикамизда йилига юздан ортиқЯ.ю. ҳодисаси содир бўлади. Я.ю. қайта чақнаб яна «янги» жараён рўй бериши мумкин.
Мас, Шим. тожнинг Т си (1866, 1966 йилларда чақнаган), Компаснинг Т си (ҳар 20 йилда чақнаб туради) қайта Я.ю. ҳисобланади. Барча юддузлар портлашлари ичида энг самаралиси ўта Я.ю.нинг портлаши ҳисобланади. Агар нормал янги юлдуз портлаганда ўз равшанлигини тахм. 500 000 марта оширса , ўта янги юлдузнинг равшанлиги (чақнаши) 100 000 000 марта ошади. Унинг максимумдаги мутлақ қиймати камида — 16т,5 га тенг. Ҳисоблашлар ва кузатувларга кўра, Галактикада ўта янги юлдуз тахм. 400 йилда бир марта пайдо бўлади. Янги ва ўта Я. ю. ҳодисалари бошқа галактикаларда яхши кузатилади.
Салоҳиддин Нуритдинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.