Yangi Zelandiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 47–51-b. — ziyouz.com
Yangi Zelandiya — Tinç okeanning jan.ğarbiy qismidagi davlat. Mayd. 268,7 ming km2. Aholisi 3,994 mln. kişi (2004). Poytaxti — Vellington şahri Ma'muriy jihatdan 10 provinsiya (rgoutse)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. Ya.Z. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi parlamentar monarxiya. Buyuk Britaniya parlamenti va asosan, Ya.Z. parlamenti tomonidan qabul qilingan qonun hujjatlariga amal qilinadi. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya qiroliçasi, uning nomidan generalgubernator davlatni boşqaradi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 1 palatali parlament — vakillar palatasi, ijroçi hokimiyatni generalgubernator tomonidan tayinlanadigan boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Ya.Z. Kuk böğozi orqali ajralib turgan Şim. va Janubiy orollarda joylaşgan. Ya.Z.ga Tinç okeandagi bir qança mayda orollar ham kiradi. Mamlakatning 3/4 qismi toğ, qir va tepaliklar bilan band. Sohili va daryo vodiylari pasttekislik. Şim. orolda tez-tez zilzila bölib turadi, sönmagan vulkanlar, geyzerlar, qaynoq mineral buloqlar bor. Janubiy orolda Janubiy Alp toğlari joylaşgan (eng baland joyi 3764 m — Kuk toği; çöqqilarda abadiy qor va muzliklar bor). Şim. orol qirğoği yaqinidagi şelfda neft, gaz, temir, mis, polimetall rudalari, oltin, kömir konlari bor. Iqlimi subtropik dengiz iqlimi, çekka jan. da mö'tadil iqlim. Iyulning örtaça t-rasi şim.da 12°, jan.da 5°, yanv.niki şim.da 19°, jan. da 14°. Örtaça yillik yoğin 400—700 mm, toğ yon bağirlarida 2000—5000 mm. Daryolari sersuv, ğidroenergiya zaxirasiga boy. Eng yirik daryosi — Uaikato (uz. 354 km). Köl köp: eng yirigi — Taupo (mayd. 612 km2). Ya.Z.da sariq, qoramtir va kaştan tuproq, toğlarda toğörmon, toğötloqi tuproqlar tarqalgan. Örmon, asosan, baland toğlarda saqlanib qolgan (mamlakat hududining 23%). Ösimlik turlarining 75% dan ziyodi endemik. Paporotnik, daraxtsimon epifit va lianalar, mahalliy daraxt turlari (kauri, namaki, rimu, tarairo va boşqalar) köp. Hayvonot dunyosi kambağal. Sut emizuvçilardan kalamuş, it, körşapalaklar, sudralib yuruvçilardan tuatara, quşlardan pingvin, nayburun, çağalay va boşqalar köp. Uçmaydigan quşlardan kivi, ueka, moa va uçadigan moyqut, çittak, çuğurçiq bor. Sönggi 100 yil davomida hayvonot dunyosi buğu, serna, tulki, quyon va boşqalar hisobiga ança boyidi. Ya.Z.da 10 milliy boğ (MauntKuk, Tongariro, Fordlend va boşqalar), 2 dengiz parki, köplab rezervatlar bor.
Aholisining asosiy qismi yangi zelandiyaliklar; ular yangi zelandiyalik inglizlar va maorilar (15%) ga bölinadi. Bundan taşqari, polineziyaliklar, ingliz, şotland, irland, xitoy, hind va boşqalar xalklar ham yaşaydi. Rasmiy tillar — ingliz va maori tillari. Dindorlarning aksariyati — protestantlar. Şahar aholisi 85%. Yirik şaharlari: Vellington, Oklend, Kraystçerç.
Tarixi. Ya.Z.ga 10—14-asrlarda maorilar kelib joylaşgan. Yevropaliklardan birinçi marta 1642 yil gollandiyalik dengizçi A.Tasman borgan. 1769— 70 yillarda ingliz dengizçi sayyohi J.Kuk orollarni tadqiq qilgan. 19-asr ning boşlarida yevropaliklarning dastlabki aholi punktlari paydo böldi. Ayni vaqtda maorilarga tegişli yerlarni bosib oliş jarayoni boşlandi. 1840 yil dastlabki ingliz muhojirlari Vellington şahrini barpo etdilar. 1840 yildan Angliya Ya.Z. ni öz mustamlakasiga aylantirdi. 1843 yil maorilarning ingliz mustamlakaçilariga qarşi qurolli qözğoloni boşlandi. 1872 yilga kelib maorilarning qarşiligi töla bostirildi. 1907 yil Ya.Z. dominion maqomini oldi. 1-jahon uruşi (1914—18)da Ya.Z. Buyuk Britaniya tomonida böldi. Uruşdan söng Ya.Z. Germaniyaning sobiq mustamlakalari bölgan Ğarbiy Samoa va Nauruni Buyuk Britaniya va Avstraliya bilan birgalikda boşqariş uçun mandat oldi. 1926 yilgi imperiya konferensiyasi va 1931 yilgi Vestminster statuti bilan tasdiqlangan qarorlar asosida Ya.Z. taşqi va içki işlarda töla mustaqillikka ega böldi. Ammo 2-jahon uruşi (1939—45) gaça Buyuk Britaniya Ya.Z.ning barça taşqi aloqalarini nazorat qilib turdi. 2-jahon uruşida Ya.Z. antifaşistik koalitsiya tomonida böldi. 1930-y.lardan hokimiyatni navbatmanavbat Milliy partiya va Leyboristlar partiyasi egallab kelmoqda. Ya.Z. 1945 yildan BMTa'zosi. 1992 yil 19 martda ÖzR suverenitetini tan olgan va diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 6 fev. — Vaytanga kuni (1840).
Asosiy siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari. Umumiy kelajak partiyasi, 2002 yil tuzilgan; Leyboristlar partiyasi, 1916 yil asos solingan; Ya.Z. milliy partiyasi, 1936 yil taşkil etilgan; Ya.Z. demokratik partiyasi, 1954 yil tuzilgan; Sotsialistik birlik partiyasi, 1993 yil taşkil etilgan; Taraqqiyparvar koalitsiya, 2002 yil tuzilgan. Ya.Z. kasaba uyuşmalari kengaşi, 1987 yil asos solingan.
Xöjaligi. Ya.Z. — qişloq xöjaligi yuksak darajada rivojlangan industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. 9%, sanoat 25%, xizmat körsatiş tarmoği 66% ni taşkil etadi.
Qişloq xöjaligi ning asosi — sut, göşt va göştjun çorvaçiligi. 47,5 mln. qöy, 9 mln. qoramol boqiladi. Ya.Z. sariyoğ, göşt, jun va pişloq eksport qiliş böyiça dunyoda oldingi örinlarda turadi. Yemxaşak ekinlari, buğdoy, arpa, suli, dukkakli don ekinlari, sabzavot ekinlari ekiladi. Meva, jumladan, kivi yetiştiriladi. Boğdorçilik (sitrus mevalar, olma, nok, şaftoli, gilos). tokçilik rivojlangan. Baliq va kit ovlanadi. Örmonda yoğoç tayyorlanadi.
Sanoatida oziq-ovqat va yengil sanoat rivojlangan. Qora va rangli metallurgiya, maşinasozlik, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz, kimyo, töqimaçilik sanoati korxonalari mavjud. Alyuminiy, plastmassa, öğit, sement, çinni zdlari bor. Kon sanoatida tabiiy gaz, temir rudasi, mis, qörğoşin, rux, oltin, kumuş, qönğir va toşkömir, titanmagnetit qumi qazib olinadi. Yiliga örtaça 32,4 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi.
Transportida dengiz transportining ahamiyati katta. Yirik portlari: Vellington, Oklend, Littelton. T.y.lar uzunligi 3,9 ming km, avtomobil yöllari uz. 92 ming km. Vellingtonda xalqaro aeroport bor. Taşqi savdoda Yaponiya, AQŞ, Buyuk Britaniya, Avstraliya, Janubiy Koreya, Xitoy bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — Yangi Zelandiya dollari.
Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Vraçlar untlarning tibbiyot ftlarida tayyorlanadi. Ta'lim 6 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy va bepul. Davlat maktablari bilan birga xususiy maktablar ham bor. Öqiş muddati boşlanğiç maktablarda 6 yil, oraliq maktablarda 2 yil, 8 yillik maktab (boşlanğiç va oraliq)dan keyingi bosqiç örta maktab (öqiş muddati 3 yil). Kollej va oliy öquv yurtlarida öqiş pulli. Mamlakatda 7 un-t va texnika intlari bor. Untlar Oklend, Kraystçerç, PalmerstonNort, Danidin, Vellington, Gamiltonda joylaşgan. I.t.lar mamlakatning oliy ilmiy muassasasi — Ya.Z. qirollik jamiyati (1867 yil taşkil etilgan, turli şaharlarda 50 ga yaqin bölim va filiallari bor), ilmiy va industrial tadqiqotlar departamenti (1926), pedagogik tadqiqotlar kengaşi (1933), Yangi Zelandiya nafis san'at akademiyasi, Karterov rasadxonasi, hammasi — Velington şahrida, Danidin şahridagi tibbiy tadqiqotlar kengaşi (1950), Vellingtondagi iqtisodiy tadqiqotlar instituti (1958), Kraystçerçdagi geofizika va astronomiya rasadxonasida olib boriladi. Vellingtonda Milliy kutubxona (1966), Oklend (1880), Kraystçerç (1859), Vellington (1893) şahrilarida kutubxonalar, Milliy muzey kutubxonasi bor. Muzeylari: Vellingtondagi milliy muzey (1865), Milliy badiiy galereya (1936), Danidin, Kraystçerç, Oklend şahrilaridagi muzeylar, Oklenddagi badiiy galereya, Transport va texnika muzeyi va boşqalar
Matbuoti, radioeşittirişi va teleqörsatuvi. Ya.Z.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Dominion» (kundalik gaz., 1907 yildan), «Ivning post» («Keçki poçta», keçki kundalik gaz., 1865 yildan), «Nyu Zilend gerald» («Yangi Zelandiya xabarçisi», kundalik gaz., 1863 yildan), «Nyu trus» («Yangi haqiqat», haftalik gaz., 1904 yildan), «Otago deyli tayms» («Otago provinsiyasi kundalik vaqti», kundalik gaz., 1861 yildan), «Press» («Matbuot», kundalik gaz., 1861 yildan), «Souşelist politiks» (jur.). Nyu Zilend Press Assoşieyşn, Yangi Zelandiya kundalik gaz. larning kooperativ birlaşmasi, 1879 yil asos solingan. «Radio Nyu Zilend» radiosi 1936 yil, «Televiji Nyu Zilend» televideniyesi 1960 yil taşkil etilgan.
Adabiyoti 19-asr örtalaridan ingliz tilida rivojlanmoqda. 19-asr örtalarida va undan keyingivaqtlardagi yozuvlarda maorilarning boy folklori (afsona, rivoyat, qöşiq, maqol) saqlangan. Dastlabki yangi zeland adabiyoti asarlari ingliz adabiyoti an'analari asosida barpo etildi. 19-asrning 50— 80-y.laridagi şoirlar A.Domett va T.Brekken asarlari romantik yönalişda yaratiddi, U.Golder va J.Barr şe'riyatida erksevarlik ruhi namoyon böldi. M.E.Barker, J.Uayt, J.G.Uilson kabi adiblar öz asarlarida mustamlakaçilik davrini aks ettirdilar. 19-asrning 90-y. lari oxiri — 20-asr boşlarida adabiyotda milliylikning öziga xos belgilari paydo böldi. Bunda Ya.Z. hayotidagi ijtimoiy va irqiy masalalar öz aksini topdi. 19-asrning 90-y.laridan U.Pember, J.Makkey va boşqalarning ijtimoiy adolatsizlikka qarşi qaratilgan şe'rlari, J.Veston, G.V.Vogel, J.Şamyer, U.Satçell romanlari, A.A.Greys, U.Bok va boşqalarning hikoyalari, 20-asr boşlarida K.Mensfildning ruhiy novellasi yaratildi. 20-asrning 30—40-y.larida adabiyot jahon iqtisodiy böhronini, mehnatkaşlarning öz huquqlari uçun kuraşini aks ettirdi. J.A.Li, R.Xayd, F.Sarjeson romanlari, R.A.K.Meyson, D.Glover, A.Kernou şe'rlari şu mavzuga bağişlandi. 50-y.lardan şe'riyatda axloqiyfalsafiy muammolar yetakçi öringa çiqdi (J.Bakster, A.Kempbell va boşqalar). 1940—60-y.larda D.Ballantayn, L.Devin, N.Xilliard va boşqalarning realistik romanlari paydo böldi. Bu davrda M.Şedbolt, B.Mitkaf va boşqalar novella janrida ijod qildilar. Ayrim yozuvçilar ijodida (J.Freym romanlarida) modernizm ta'siri yaqqol namoyon böldi. 1970-y.larda adabiyotga maori yozuvçilari — V.Iximaer va X.Tuvare kirib keldilar. Ya.Z.da K.Mensfild romanlari, A.P.Gaskell, M.Daggan, X.Şouning psixologik novellalari maşhur.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Ingliz mustamlakaçilari kelgunga qadar maorilar töğri burçakli, ikki nişabli tomi ötlar bilan yopiladigan yoğoç uylardan iborat qişloqlarda yaşagan. 19-asrning 2-yarmidan aniq reja bilan (Kraystçerç, Oklend) yoki tabiat manzarasi bilan uyğunlaştirib qurilgan (Vellington) şaharlar qad kötara boşladi. Ma'muriy bino va ibodatxonalar avval neoklassitsizm va neogotika uslubida, 20-asrning 20—30-y.lari zamonaviy şakllarda qurildi. 1960—70 yillardan yangi quriliş materiallari va konstruksiyalar qöllanila boşladi. Bir qavatli uylar inglizlarnikiga öxşatib qurilsa ham, öziga xos mahalliy xususiyatlarga ega.
Maorilar san'atining qadimiy yodgorliklari — toş va suyak öymakorligi, naqqoşlik va devoriy yezuvlardir. 19- asr oxiri — 20-asr boşlarida mahalliy rassomlik maktabi şakllandi (rassomlar G.Lindauer, Ç.F.Goldi, P. van der Velden, J.Neyrn, A.F. Nikoll, L.Mitçell, haykaltaroş R.O.Gross, fafik E.Mervin Teylor va boşqalar). Rassomlar maorilar turmuşi va mamlakat tabiatini tasvirladilar. Monumental rassomlik, haykaltaroşlik, şahar va industrial manzara rivojlanmoqda.
Musiqasi. Maori xalqlarida marosim qöşiq va raqslari rasm bölgan; epik, lirik, mehnat qöşiqlari har doim nafosat bilan ijro etilgan. Musiqa asboblari: truba (pu; çiğanoq, yoğoç, qovoqdan yasaladi), fleyta turlari (porutu, uio, koauau), şaqildoq, huştak, gong, kastanyet (tokere). Qöşiqraqs san'atida tabiatdagi tovuşlarga taqlid qiliş keng tarqalgan. 19-asr boşlarida Yevropadan köçib kelgan (asosan, ingliz)lar san'ati rivojlandi. 19-asrda mahalliy va Ğarbiy Yevropa musiqa an'analari negizida professional musiqa paydo böldi. 19-asr oxirida dastlabki simfonik orkestrlar tuzildi. 20-asrda mahalliy san'atga qiziqiş ortdi (A.Ngata boşçiligidagi yoş maorilar deb nomlangan harakat). Bir qança folklor ansambllari, jumladan, Vellingtonda «Ngati Poneke» (maori musiqaçilari V.Guata, T.R.Karepa) ansambli taşkil etildi. 20-asr mamlakatdagi professional jamoalar orasida Ya.Z. radiosi simfonik orkestri (1947), Yoşlar orkestri (1959), Milliy opera (1954) va Milliy balet (1955) truppalari, kompozitorlardan G.Xill, D.Lilbyorn, D.Farkuaer, K.Smol, E.Lokvud maşhur.
Teatri. 1930-y.larda opera va drama havaskorlari truppalari, 1950 yillarning boşida köçma professional truppalar («Nyu Zilend pleyers», «Sautern komedi pleyers», «Daunsteyj», «Komyuniti arts servis tietr») paydo böldi. 1960 yil professional yangi zeland baleti vujudga keldi. Oklend şahrida yarim professional «Sentral tietr», Danidinda xususiy «Glob tietr» teatrlari işlaydi. Rej. lar S.Birn, R.Barker, K.Ketkart, aktyorlar R.Stoun, D.Fermeyd, dramaturglar J.Bakster, J.Koppard, A.Kernou maşhur.
Kinosi. 1898 yil dastlabki qisqa metrajli hujjatli film suratga olingan. 1912 yil Vellingtonda «Neeşenal film yunit» davlat kinostudiyasi taşkil etildi. 1-jahon uruşi yillari (1914—18) harbiy xronika, 20-asrlarda, asosan, qisqa metrajli filmlar yaratildi. Badiiy kinematografiyaning asosçisi rej. R.Xeyuorddir [«Döstlik yöllari böylab» (1936), «Maorilarni seviş» (1972) filmlari]. 1936 yil ingliz kinorej. J.Grirson yordami bilan bir qança hujjatli filmlar yaratildi. Badiiy filmlardan «Bardoş bera olmagan tösiq» (rej.lar R.Mayrams va J.O'şi), «Testlar uçun suratçalar» (rej. D.Stivens), «Farzandlar qaytmoqda» (1980, rej. P.Monder) kabi filmlar diqqatga sazovor
Özbekiston — Ya.Z. munosabatlari. Ikki davlat örtasida diplomatiya munosabatlari 1992 yil 19 martda örnatilgan bölişiga qaramay, Ya.Z.ning geografik jihatdan uzoqda joylaşganligi mamlakatlar örtasidagi savdoiqtisodiy munosabatlarga öz ta'sirini körsatmoqda. 2004 yil yanv. — noyab.da ÖzR bilan bölgan tovar aylanmasi 210,2 ming AQŞ dollarini, undan eksport 20,3 ming, import 189,9 ming AQŞ dollarini taşkil etdi. Özbekistonda «Şyek .1ye\uye11yegu» Özbekiston — Ya.Z. qöşma korxonasi bor. Ya.Z. hukumati öz mamlakatidagi oliy öquv yurtlari magistraturasida ta'lim oliş uçun özbekistonlik 4 talabaga moliyaviy yordam körsatdi. Şuningdek, kam ta'minlangan oila ayollari ta'limi uçun Samarqand tadbirkor ayollar assotsiaiiyasiga 5 ming AQŞ dollari miqdorida grant ajratdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯНГИ ЗЕЛАНДИЯ — Тинч океаннинг жан.ғарбий қисмидаги давлат. Майд. 268,7 минг км2. Аҳолиси 3,994 млн. киши (2004). Пойтахти — Веллингтон шаҳри Маъмурий жиҳатдан 10 провинция (ргоутсе)га бўлинади.
Давлат тузуми. Я.З. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи парламентар монархия. Буюк Британия парламенти ва асосан, Я.З. парламенти томонидан қабул қилинган қонун ҳужжатларига амал қилинади. Давлат бошлиғи — Буюк Британия қироличаси, унинг номидан генералгубернатор давлатни бошқаради. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 1 палатали парламент — вакиллар палатаси, ижрочи ҳокимиятни генералгубернатор томонидан тайинланадиган бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Я.З. Кук бўғози орқали ажралиб турган Шим. ва Жанубий оролларда жойлашган. Я.З.га Тинч океандаги бир қанча майда ороллар ҳам киради. Мамлакатнинг 3/4 қисми тоғ, қир ва тепаликлар билан банд. Соҳили ва дарё водийлари пасттекислик. Шим. оролда тез-тез зилзила бўлиб туради, сўнмаган вулканлар, гейзерлар, қайноқ минерал булоқлар бор. Жанубий оролда Жанубий Альп тоғлари жойлашган (энг баланд жойи 3764 м — Кук тоғи; чўққиларда абадий қор ва музликлар бор). Шим. орол қирғоғи яқинидаги шельфда нефть, газ, темир, мис, полиметалл рудалари, олтин, кўмир конлари бор. Иқлими субтропик денгиз иқлими, чекка жан. да мўътадил иқлим. Июлнинг ўртача т-раси шим.да 12°, жан.да 5°, янв.ники шим.да 19°, жан. да 14°. Ўртача йиллик ёғин 400—700 мм, тоғ ён бағирларида 2000—5000 мм. Дарёлари серсув, ғидроэнергия захирасига бой. Энг йирик дарёси — Уаикато (уз. 354 км). Кўл кўп: энг йириги — Таупо (майд. 612 км2). Я.З.да сариқ, қорамтир ва каштан тупроқ, тоғларда тоғўрмон, тоғўтлоқи тупроқлар тарқалган. Ўрмон, асосан, баланд тоғларда сақланиб қолган (мамлакат ҳудудининг 23%). Ўсимлик турларининг 75% дан зиёди эндемик. Папоротник, дарахтсимон эпифит ва лианалар, маҳаллий дарахт турлари (каури, намаки, риму, тараиро ва бошқалар) кўп. Ҳайвонот дунёси камбағал. Сут эмизувчилардан каламуш, ит, кўршапалаклар, судралиб юрувчилардан туатара, қушлардан пингвин, найбурун, чағалай ва бошқалар кўп. Учмайдиган қушлардан киви, уэка, моа ва учадиган мойқут, читтак, чуғурчиқ бор. Сўнгги 100 йил давомида ҳайвонот дунёси буғу, серна, тулки, қуён ва бошқалар ҳисобига анча бойиди. Я.З.да 10 миллий боғ (МаунтКук, Тонгариро, Фьордленд ва бошқалар), 2 денгиз парки, кўплаб резерватлар бор.
Аҳолисининг асосий қисми янги зеландияликлар; улар янги зеландиялик инглизлар ва маорилар (15%) га бўлинади. Бундан ташқари, полинезияликлар, инглиз, шотланд, ирланд, хитой, ҳинд ва бошқалар халклар ҳам яшайди. Расмий тиллар — инглиз ва маори тиллари. Диндорларнинг аксарияти — протестантлар. Шаҳар аҳолиси 85%. Йирик шаҳарлари: Веллингтон, Окленд, Крайстчерч.
Тарихи. Я.З.га 10—14-асрларда маорилар келиб жойлашган. Европаликлардан биринчи марта 1642 йил голландиялик денгизчи А.Тасман борган. 1769— 70 йилларда инглиз денгизчи сайёҳи Ж.Кук оролларни тадқиқ қилган. 19-аср нинг бошларида европаликларнинг дастлабки аҳоли пунктлари пайдо бўлди. Айни вақтда маориларга тегишли ерларни босиб олиш жараёни бошланди. 1840 йил дастлабки инглиз муҳожирлари Веллингтон шаҳрини барпо этдилар. 1840 йилдан Англия Я.З. ни ўз мустамлакасига айлантирди. 1843 йил маориларнинг инглиз мустамлакачиларига қарши қуролли қўзғолони бошланди. 1872 йилга келиб маориларнинг қаршилиги тўла бостирилди. 1907 йил Я.З. доминион мақомини олди. 1-жаҳон уруши (1914—18)да Я.З. Буюк Британия томонида бўлди. Урушдан сўнг Я.З. Германиянинг собиқ мустамлакалари бўлган Ғарбий Самоа ва Науруни Буюк Британия ва Австралия билан биргаликда бошқариш учун мандат олди. 1926 йилги империя конференцияси ва 1931 йилги Вестминстер статути билан тасдиқланган қарорлар асосида Я.З. ташқи ва ички ишларда тўла мустақилликка эга бўлди. Аммо 2-жаҳон уруши (1939—45) гача Буюк Британия Я.З.нинг барча ташқи алоқаларини назорат қилиб турди. 2-жаҳон урушида Я.З. антифашистик коалиция томонида бўлди. 1930-й.лардан ҳокимиятни навбатманавбат Миллий партия ва Лейбористлар партияси эгаллаб келмоқда. Я.З. 1945 йилдан БМТаъзоси. 1992 йил 19 мартда ЎзР суверенитетини тан олган ва дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 6 фев. — Вайтанга куни (1840).
Асосий сиёсий партия ва касаба уюшмалари. Умумий келажак партияси, 2002 йил тузилган; Лейбористлар партияси, 1916 йил асос солинган; Я.З. миллий партияси, 1936 йил ташкил этилган; Я.З. демократик партияси, 1954 йил тузилган; Социалистик бирлик партияси, 1993 йил ташкил этилган; Тараққийпарвар коалиция, 2002 йил тузилган. Я.З. касаба уюшмалари кенгаши, 1987 йил асос солинган.
Хўжалиги. Я.З. — қишлоқ хўжалиги юксак даражада ривожланган индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. 9%, саноат 25%, хизмат кўрсатиш тармоғи 66% ни ташкил этади.
Қишлоқ хўжалиги нинг асоси — сут, гўшт ва гўштжун чорвачилиги. 47,5 млн. қўй, 9 млн. қорамол боқилади. Я.З. сариёғ, гўшт, жун ва пишлоқ экспорт қилиш бўйича дунёда олдинги ўринларда туради. Емхашак экинлари, буғдой, арпа, сули, дуккакли дон экинлари, сабзавот экинлари экилади. Мева, жумладан, киви етиштирилади. Боғдорчилик (цитрус мевалар, олма, нок, шафтоли, гилос). токчилик ривожланган. Балиқ ва кит овланади. Ўрмонда ёғоч тайёрланади.
Саноатида озиқ-овқат ва енгил саноат ривожланган. Қора ва рангли металлургия, машинасозлик, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз, кимё, тўқимачилик саноати корхоналари мавжуд. Алюминий, пластмасса, ўғит, цемент, чинни здлари бор. Кон саноатида табиий газ, темир рудаси, мис, қўрғошин, рух, олтин, кумуш, қўнғир ва тошкўмир, титанмагнетит қуми қазиб олинади. Йилига ўртача 32,4 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади.
Транспортида денгиз транспортининг аҳамияти катта. Йирик портлари: Веллингтон, Окленд, Литтелтон. Т.й.лар узунлиги 3,9 минг км, автомобиль йўллари уз. 92 минг км. Веллингтонда халқаро аэропорт бор. Ташқи савдода Япония, АҚШ, Буюк Британия, Австралия, Жанубий Корея, Хитой билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — Янги Зеландия доллари.
Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Врачлар унтларнинг тиббиёт фтларида тайёрланади. Таълим 6 ёшдан 15 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий ва бепул. Давлат мактаблари билан бирга хусусий мактаблар ҳам бор. Ўқиш муддати бошланғич мактабларда 6 йил, оралиқ мактабларда 2 йил, 8 йиллик мактаб (бошланғич ва оралиқ)дан кейинги босқич ўрта мактаб (ўқиш муддати 3 йил). Коллеж ва олий ўқув юртларида ўқиш пулли. Мамлакатда 7 ун-т ва техника интлари бор. Унтлар Окленд, Крайстчерч, ПалмерстонНорт, Данидин, Веллингтон, Гамильтонда жойлашган. И.т.лар мамлакатнинг олий илмий муассасаси — Я.З. қироллик жамияти (1867 йил ташкил этилган, турли шаҳарларда 50 га яқин бўлим ва филиаллари бор), илмий ва индустриал тадқиқотлар департаменти (1926), педагогик тадқиқотлар кенгаши (1933), Янги Зеландия нафис санъат академияси, Картеров расадхонаси, ҳаммаси — Велингтон шаҳрида, Данидин шаҳридаги тиббий тадқиқотлар кенгаши (1950), Веллингтондаги иқтисодий тадқиқотлар институти (1958), Крайстчерчдаги геофизика ва астрономия расадхонасида олиб борилади. Веллингтонда Миллий кутубхона (1966), Окленд (1880), Крайстчерч (1859), Веллингтон (1893) шаҳриларида кутубхоналар, Миллий музей кутубхонаси бор. Музейлари: Веллингтондаги миллий музей (1865), Миллий бадиий галерея (1936), Данидин, Крайстчерч, Окленд шаҳриларидаги музейлар, Окленддаги бадиий галерея, Транспорт ва техника музейи ва бошқалар
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телеқўрсатуви. Я.З.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «Доминион» (кундалик газ., 1907 йилдан), «Ивнинг пост» («Кечки почта», кечки кундалик газ., 1865 йилдан), «Нью Зиленд геральд» («Янги Зеландия хабарчиси», кундалик газ., 1863 йилдан), «Нью трус» («Янги ҳақиқат», ҳафталик газ., 1904 йилдан), «Отаго дейли таймс» («Отаго провинцияси кундалик вақти», кундалик газ., 1861 йилдан), «Пресс» («Матбуот», кундалик газ., 1861 йилдан), «Соушелист политикс» (жур.). Нью Зиленд Пресс Ассошиэйшн, Янги Зеландия кундалик газ. ларнинг кооператив бирлашмаси, 1879 йил асос солинган. «Радио Нью Зиленд» радиоси 1936 йил, «Телевижи Нью Зиленд» телевидениеси 1960 йил ташкил этилган.
Адабиёти 19-аср ўрталаридан инглиз тилида ривожланмоқда. 19-аср ўрталарида ва ундан кейингивақтлардаги ёзувларда маориларнинг бой фольклори (афсона, ривоят, қўшиқ, мақол) сақланган. Дастлабки янги зеланд адабиёти асарлари инглиз адабиёти анъаналари асосида барпо этилди. 19-асрнинг 50— 80-й.ларидаги шоирлар А.Дометт ва Т.Брэккен асарлари романтик йўналишда яратидди, У.Голдер ва Ж.Барр шеъриятида эрксеварлик руҳи намоён бўлди. М.Э.Баркер, Ж.Уайт, Ж.Г.Уилсон каби адиблар ўз асарларида мустамлакачилик даврини акс эттирдилар. 19-асрнинг 90-й. лари охири — 20-аср бошларида адабиётда миллийликнинг ўзига хос белгилари пайдо бўлди. Бунда Я.З. ҳаётидаги ижтимоий ва ирқий масалалар ўз аксини топди. 19-асрнинг 90-й.ларидан У.Пембер, Ж.Маккей ва бошқаларнинг ижтимоий адолатсизликка қарши қаратилган шеърлари, Ж.Вестон, Г.В.Вогель, Ж.Шамьер, У.Сатчелл романлари, А.А.Грейс, У.Бок ва бошқаларнинг ҳикоялари, 20-аср бошларида К.Мэнсфилднинг руҳий новелласи яратилди. 20-асрнинг 30—40-й.ларида адабиёт жаҳон иқтисодий бўҳронини, меҳнаткашларнинг ўз ҳуқуқлари учун курашини акс эттирди. Ж.А.Ли, Р.Хайд, Ф.Саржесон романлари, Р.А.К.Мейсон, Д.Гловер, А.Кэрноу шеърлари шу мавзуга бағишланди. 50-й.лардан шеъриятда ахлоқийфалсафий муаммолар етакчи ўринга чиқди (Ж.Бакстер, А.Кэмпбелл ва бошқалар). 1940—60-й.ларда Д.Баллантайн, Л.Дэвин, Н.Хиллиард ва бошқаларнинг реалистик романлари пайдо бўлди. Бу даврда М.Шедболт, Б.Миткаф ва бошқалар новелла жанрида ижод қилдилар. Айрим ёзувчилар ижодида (Ж.Фрейм романларида) модернизм таъсири яққол намоён бўлди. 1970-й.ларда адабиётга маори ёзувчилари — В.Ихимаэр ва Х.Туваре кириб келдилар. Я.З.да К.Мэнсфилд романлари, А.П.Гаскелл, М.Дагган, Х.Шоунинг психологик новеллалари машҳур.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Инглиз мустамлакачилари келгунга қадар маорилар тўғри бурчакли, икки нишабли томи ўтлар билан ёпиладиган ёғоч уйлардан иборат қишлоқларда яшаган. 19-асрнинг 2-ярмидан аниқ режа билан (Крайстчерч, Окленд) ёки табиат манзараси билан уйғунлаштириб қурилган (Веллингтон) шаҳарлар қад кўтара бошлади. Маъмурий бино ва ибодатхоналар аввал неоклассицизм ва неоготика услубида, 20-асрнинг 20—30-й.лари замонавий шаклларда қурилди. 1960—70 йиллардан янги қурилиш материаллари ва конструкциялар қўлланила бошлади. Бир қаватли уйлар инглизларникига ўхшатиб қурилса ҳам, ўзига хос маҳаллий хусусиятларга эга.
Маорилар санъатининг қадимий ёдгорликлари — тош ва суяк ўймакорлиги, наққошлик ва деворий езувлардир. 19- аср охири — 20-аср бошларида маҳаллий рассомлик мактаби шаклланди (рассомлар Г.Линдауэр, Ч.Ф.Голди, П. ван дер Велден, Ж.Нейрн, А.Ф. Николл, Л.Митчелл, ҳайкалтарош Р.О.Гросс, фафик Э.Мервин Тейлор ва бошқалар). Рассомлар маорилар турмуши ва мамлакат табиатини тасвирладилар. Монументал рассомлик, ҳайкалтарошлик, шаҳар ва индустриал манзара ривожланмоқда.
Мусиқаси. Маори халқларида маросим қўшиқ ва рақслари расм бўлган; эпик, лирик, меҳнат қўшиқлари ҳар доим нафосат билан ижро этилган. Мусиқа асбоблари: труба (пу; чиғаноқ, ёғоч, қовоқдан ясалади), флейта турлари (поруту, уио, коауау), шақилдоқ, ҳуштак, гонг, кастаньет (токере). Қўшиқрақс санъатида табиатдаги товушларга тақлид қилиш кенг тарқалган. 19-аср бошларида Европадан кўчиб келган (асосан, инглиз)лар санъати ривожланди. 19-асрда маҳаллий ва Ғарбий Европа мусиқа анъаналари негизида профессионал мусиқа пайдо бўлди. 19-аср охирида дастлабки симфоник оркестрлар тузилди. 20-асрда маҳаллий санъатга қизиқиш ортди (А.Нгата бошчилигидаги ёш маорилар деб номланган ҳаракат). Бир қанча фольклор ансамбллари, жумладан, Веллингтонда «Нгати Понеке» (маори мусиқачилари В.Гуата, Т.Р.Карепа) ансамбли ташкил этилди. 20-аср мамлакатдаги профессионал жамоалар орасида Я.З. радиоси симфоник оркестри (1947), Ёшлар оркестри (1959), Миллий опера (1954) ва Миллий балет (1955) труппалари, композиторлардан Г.Хилл, Д.Лилбёрн, Д.Фаркуаэр, К.Смол, Э.Локвуд машҳур.
Театри. 1930-й.ларда опера ва драма ҳаваскорлари труппалари, 1950 йилларнинг бошида кўчма профессионал труппалар («Нью Зиленд плейерс», «Саутерн комеди плейерс», «Даунстейж», «Комьюнити артс сервис тиэтр») пайдо бўлди. 1960 йил профессионал янги зеланд балети вужудга келди. Окленд шаҳрида ярим профессионал «Сентрал тиэтр», Данидинда хусусий «Глоб тиэтр» театрлари ишлайди. Реж. лар С.Бирн, Р.Баркер, К.Кэткарт, актёрлар Р.Стоун, Д.Фэрмейд, драматурглар Ж.Бакстер, Ж.Коппард, А.Кэрноу машҳур.
Киноси. 1898 йил дастлабки қисқа метражли ҳужжатли фильм суратга олинган. 1912 йил Веллингтонда «Неэшенал филм юнит» давлат киностудияси ташкил этилди. 1-жаҳон уруши йиллари (1914—18) ҳарбий хроника, 20-асрларда, асосан, қисқа метражли фильмлар яратилди. Бадиий кинематографиянинг асосчиси реж. Р.Хейуорддир [«Дўстлик йўллари бўйлаб» (1936), «Маориларни севиш» (1972) фильмлари]. 1936 йил инглиз кинореж. Ж.Грирсон ёрдами билан бир қанча ҳужжатли фильмлар яратилди. Бадиий фильмлардан «Бардош бера олмаган тўсиқ» (реж.лар Р.Майрамс ва Ж.О’ши), «Тестлар учун суратчалар» (реж. Д.Стивенс), «Фарзандлар қайтмоқда» (1980, реж. П.Мондер) каби фильмлар диққатга сазовор
Ўзбекистон — Я.З. муносабатлари. Икки давлат ўртасида дипломатия муносабатлари 1992 йил 19 мартда ўрнатилган бўлишига қарамай, Я.З.нинг географик жиҳатдан узоқда жойлашганлиги мамлакатлар ўртасидаги савдоиқтисодий муносабатларга ўз таъсирини кўрсатмоқда. 2004 йил янв. — нояб.да ЎзР билан бўлган товар айланмаси 210,2 минг АҚШ долларини, ундан экспорт 20,3 минг, импорт 189,9 минг АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистонда «ШЪек .1е\уе11егу» Ўзбекистон — Я.З. қўшма корхонаси бор. Я.З. ҳукумати ўз мамлакатидаги олий ўқув юртлари магистратурасида таълим олиш учун ўзбекистонлик 4 талабага молиявий ёрдам кўрсатди. Шунингдек, кам таъминланган оила аёллари таълими учун Самарқанд тадбиркор аёллар ассоциаииясига 5 минг АҚШ доллари миқдорида грант ажратди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.