Yangiariq tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–59-b. — ziyouz.com

Yangiariq tumani — Xorazm viloyatidagi tuman, 1926 yil 29 sentyabrda taşkil etilgan. Şim.dan Xonqa, şarqdan Boğot, ğarbdan Xiva tumanlari, jan.dan Turkmaniston bilan çegaradoş. Mayd. 0,40 ming km2. Aholisi 84,5 ming kişi (2005). Tumanda 9 qişloq fuqarolari yiğini (Gullanboğ, Gulobod, Kattaboğ, Ostona, Oxunboboyev, Tagan, Çiğirçi, Yangiariq, Quruqtom) bor. Markazi — Yangiariq qişloği.

Tabiati. Tuman hududi viloyatning jan.şarqida joylaşgan. Relyefi, asosan, pasttekislikdan iborat. Janubiy dagi kattagina maydon qum barxanlari bilan band. Obulköl, Möltang, Şörköl, Jirmizköl va boşqalar kollektorlar bor. Tuman xöjaliklari Ostona, Oqmaçit, Quruqtom, Tagan, Kattaboğ va Amudaryodan çiqqan magistral kanallaridan suv oladi. Tuman hududida köl köp. Uluğşörköl, Obulköl, Tangali, Bayotköl, Kiçikköl va boşqalar şular jumlasidan. Ularning aksariyati bir biri bilan tutaştirilgan. Tuman köllari baliqçilikda viloyatda yetakçi örinni egallaydi. Köllar negizida ixtisoslaştirilgan baliq k-ti taşkil etilgan. Iklimi keskin kontinental. Yillik örtaça t-ra 11,8°. Yanv. oyining örtaça t-rasi — 4,5°, eng past t-ra —31°. Iyul oyining örtaça t-rasi 27°, eng yuqori t-ra 45°. Vegetatsiya davri 208 kun. Yiliga 82 mm yoğin tuşadi. Yoğinning asosiy qismi bahorda yoğadi. Tuproqlari, asosan, şörlaşgan ötloq va ötloqi böz tuproqlardan iborat. Tuproq şöri kollektor yordamida yuvib turiladi. Yovvoyi ösimliklardan çangal, oqboş, yantoq, şöra, peçak, ajriq, qamiş, yakan va boşqalar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, quyon, ondatra, kalamuş va boşqalar; parrandalardan ördak, ğoz, qaşqaldoq, çağalay, qarğa, çumçuq va boşqalar köp.

Aholisi, asosan, özbeklar (96%), şuningdek, turkman, tatar, koreis, rus va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 211,2 kişi.

Xöjaligi. Tumanda paxta tozalaş, ğişt, meva konservalaş zdlari, ta'mirlaş ustaxonasi, Örta Osiyo — Markaz gaz quvurining 3kompressor st-yasi, Xorazm baliq kti, baliq dudlaş sexlari, quriliş taşkilotlari, MTP, avtokorxona, 100 ga yaqin kiçik, örta biznes va yirik korxonalar, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari, dehqon bozori, 1100 dan ziyod mikrofirma bor. Özbekiston — Turkiya qöşma korxonasi (kalava ip işlab çiqariladi) işlab turibdi. Şişa işlab çiqariş yölga qöyilgan. Tuman q.x., asosan, paxtaçilik va ğallaçilikka ixtisoslaşgan, şuningdek, çorvaçilik, baliqçilik, pillaçilik, sabzavotçilik, boğdorçilik ham rivojlangan. Q.x. da 8 şirkat xöjaligi, 2 aksiyadorlik jamiyati, 17 q.x. korxonasi, 6 xususiy ferma, 1 ijara xöjaligi faoliyat körsatadi. Ya.t.da jami ekin mayd. 13 ming ga dan ziyod, şu jumladan, 6,5 ming gektar yerga paxta, 1,7 ming gektarga yerga don, 164 ga yerga sabzavot ekinlari ekiladi. Ya.t.dagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 30 mingdan ziyod qoramol, 19,8 mingga yaqin qöy va eçki, 108 mingdan ziyod parranda boqiladi (2004).

Tumanda 40 umumiy ta'lim, bolalar sport maktabi, 4 kasb-hunar kolleji bor. Tuman markaziy kutubxonasi va uning 40 ta tarmoği, 24 klub muassasasi, madaniyat uylari faoliyat körsatadi. Stadion, 34 sport zali va boşqalar sport inşootlari işlab turibdi. Tuman markaziy kasalxonasi (210 örin) va uning bölimlari, 2 tiş davolaş poliklinikasi, 14 feldşerakuşerlik punkti, 2 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 7 qişloq vraçlik punkti, dorixonalar aholiga xizmat körsatadi. Uşbu tibbiy muassasalarda 161 vraç, 714 örta tibbiy xodim işlaydi. Ya.t. hududida Şayx Muxtor Valiy me'moriy majmuasi (14- asr) saqlangan. 1936 yildan «Yangiariq ovozi» gaz. naşr etiladi (adadi 927; 2005 yil).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯНГИАРИҚ ТУМАНИ — Хоразм вилоятидаги туман, 1926 йил 29 сентябрда ташкил этилган. Шим.дан Хонқа, шарқдан Боғот, ғарбдан Хива туманлари, жан.дан Туркманистон билан чегарадош. Майд. 0,40 минг км2. Аҳолиси 84,5 минг киши (2005). Туманда 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Гулланбоғ, Гулобод, Каттабоғ, Остона, Охунбобоев, Таган, Чиғирчи, Янгиариқ, Қуруқтом) бор. Маркази — Янгиариқ қишлоғи.

Табиати. Туман ҳудуди вилоятнинг жан.шарқида жойлашган. Рельефи, асосан, пасттекисликдан иборат. Жанубий даги каттагина майдон қум барханлари билан банд. Обулкўл, Мўлтанг, Шўркўл, Жирмизкўл ва бошқалар коллекторлар бор. Туман хўжаликлари Остона, Оқмачит, Қуруқтом, Таган, Каттабоғ ва Амударёдан чиққан магистрал каналларидан сув олади. Туман ҳудудида кўл кўп. Улуғшўркўл, Обулкўл, Тангали, Баёткўл, Кичиккўл ва бошқалар шулар жумласидан. Уларнинг аксарияти бир бири билан туташтирилган. Туман кўллари балиқчиликда вилоятда етакчи ўринни эгаллайди. Кўллар негизида ихтисослаштирилган балиқ к-ти ташкил этилган. Иклими кескин континентал. Йиллик ўртача т-ра 11,8°. Янв. ойининг ўртача т-раси — 4,5°, энг паст т-ра —31°. Июль ойининг ўртача т-раси 27°, энг юқори т-ра 45°. Вегетация даври 208 кун. Йилига 82 мм ёғин тушади. Ёғиннинг асосий қисми баҳорда ёғади. Тупроқлари, асосан, шўрлашган ўтлоқ ва ўтлоқи бўз тупроқлардан иборат. Тупроқ шўри коллектор ёрдамида ювиб турилади. Ёввойи ўсимликлардан чангал, оқбош, янтоқ, шўра, печак, ажриқ, қамиш, якан ва бошқалар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, қуён, ондатра, каламуш ва бошқалар; паррандалардан ўрдак, ғоз, қашқалдоқ, чағалай, қарға, чумчуқ ва бошқалар кўп.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (96%), шунингдек, туркман, татар, кореис, рус ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 211,2 киши.

Хўжалиги. Туманда пахта тозалаш, ғишт, мева консервалаш здлари, таъмирлаш устахонаси, Ўрта Осиё — Марказ газ қувурининг 3компрессор ст-яси, Хоразм балиқ кти, балиқ дудлаш цехлари, қурилиш ташкилотлари, МТП, автокорхона, 100 га яқин кичик, ўрта бизнес ва йирик корхоналар, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари, деҳқон бозори, 1100 дан зиёд микрофирма бор. Ўзбекистон — Туркия қўшма корхонаси (калава ип ишлаб чиқарилади) ишлаб турибди. Шиша ишлаб чиқариш йўлга қўйилган. Туман қ.х., асосан, пахтачилик ва ғаллачиликка ихтисослашган, шунингдек, чорвачилик, балиқчилик, пиллачилик, сабзавотчилик, боғдорчилик ҳам ривожланган. Қ.х. да 8 ширкат хўжалиги, 2 акциядорлик жамияти, 17 қ.х. корхонаси, 6 хусусий ферма, 1 ижара хўжалиги фаолият кўрсатади. Я.т.да жами экин майд. 13 минг га дан зиёд, шу жумладан, 6,5 минг гектар ерга пахта, 1,7 минг гектарга ерга дон, 164 га ерга сабзавот экинлари экилади. Я.т.даги жамоа ва шахсий хўжаликларида 30 мингдан зиёд қорамол, 19,8 мингга яқин қўй ва эчки, 108 мингдан зиёд парранда боқилади (2004).

Туманда 40 умумий таълим, болалар спорт мактаби, 4 касб-ҳунар коллежи бор. Туман марказий кутубхонаси ва унинг 40 та тармоғи, 24 клуб муассасаси, маданият уйлари фаолият кўрсатади. Стадион, 34 спорт зали ва бошқалар спорт иншоотлари ишлаб турибди. Туман марказий касалхонаси (210 ўрин) ва унинг бўлимлари, 2 тиш даволаш поликлиникаси, 14 фельдшеракушерлик пункти, 2 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 7 қишлоқ врачлик пункти, дорихоналар аҳолига хизмат кўрсатади. Ушбу тиббий муассасаларда 161 врач, 714 ўрта тиббий ходим ишлайди. Я.т. ҳудудида Шайх Мухтор Валий меъморий мажмуаси (14- аср) сақланган. 1936 йилдан «Янгиариқ овози» газ. нашр этилади (адади 927; 2005 йил).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.