Yanszi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68-b. — ziyouz.com
Yanszi YANSZI, Çanszyan, Yanszitszyan, Kök daryo — Yevrosiyo materigidagi eng uzun va sersuv daryo, Xitoyda. Uz. 5800 km, havzasining mayd. 1808,5 ming km2. Tibet toğligidan, 5300 m balandlikdagi muzliklardan boşlanadi va delta hosil qilib (mayd. 80 ming km2) Şarqiy Xitoy dengiziga quyiladi. SinaTibet toğlarida çuqur daralardan şarşara va ostonalar hosil qilib oqadi. Bu qismida oqim tezligi katta. Daryo örta oqimida Siçuan soyligi va burmali tizmalarni kesib ötgan. Kengligi 300— 600 m, daralardan ötgan joyida 120— 200 m, çuq. 80—110 m. Quyi qismida Szyanxan tekisligi va Buyuk Xitoy tekisligining jan. qismidan oqadi. Bu qismida daryo bir neça tarmoklarga bölinib, kengligi 2 km gaça yetadi. Özani qinğirqiyşiq, orol va sayoz joylari köp. Asosiy irmoqlari: Yalunszyan, Minszyan, Szyalinszyan, Xanşuy. Daryo vodiysida köl köp. Duntinxu va Poyanxu köllari daryo suvi oqimini tartibga solib turadi. Örtaça suv sarfi 34 ming m3/sek., rejimi mussonli, yoz oylarida tekislik qismida suv sathi 10 m gaça qötariladi. Daryo quyilişidan 700 km masofagaça dengiz suvi kötarilişi seziladi. Ya. har yili uning suviga sarğiş rang beruvçi 280—300 mln. t loyqa oqizib keltiradi (yevropaliklar bergan «Kök daryo» nomi haqiqatga yaqin emas). Daryodan şolipoyalarni suğorişda keng foydalaniladi. Suv taqsimlovçi inşootlar va suv omborlari qurilgan. Ya. — Xitoyning eng muhim suv yöli. SinaTibet toğlari etagidan 2850 km masofada kema qatnaydi. Uxan şahrigaça dengiz kemalari kira oladi. Daryo havzasidagi suv yöllarining umumiy uz. 17 ming km. Ya. böyida Çunsin, Uxan, Nankin, deltasida Şanxay şahrilari joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯНЦЗИ, Чанцзян, Янцзицзян, Кўк дарё — Евросиё материгидаги энг узун ва серсув дарё, Хитойда. Уз. 5800 км, ҳавзасининг майд. 1808,5 минг км2. Тибет тоғлигидан, 5300 м баландликдаги музликлардан бошланади ва дельта ҳосил қилиб (майд. 80 минг км2) Шарқий Хитой денгизига қуйилади. СинаТибет тоғларида чуқур даралардан шаршара ва остоналар ҳосил қилиб оқади. Бу қисмида оқим тезлиги катта. Дарё ўрта оқимида Сичуань сойлиги ва бурмали тизмаларни кесиб ўтган. Кенглиги 300— 600 м, даралардан ўтган жойида 120— 200 м, чуқ. 80—110 м. Қуйи қисмида Цзянхань текислиги ва Буюк Хитой текислигининг жан. қисмидан оқади. Бу қисмида дарё бир неча тармокларга бўлиниб, кенглиги 2 км гача етади. Ўзани қинғирқийшиқ, орол ва саёз жойлари кўп. Асосий ирмоқлари: Ялунцзян, Миньцзян, Цзялинцзян, Ханьшуй. Дарё водийсида кўл кўп. Дуньтинху ва Поянху кўллари дарё суви оқимини тартибга солиб туради. Ўртача сув сарфи 34 минг м3/сек., режими муссонли, ёз ойларида текислик қисмида сув сатҳи 10 м гача қўтарилади. Дарё қуйилишидан 700 км масофагача денгиз суви кўтарилиши сезилади. Я. ҳар йили унинг сувига сарғиш ранг берувчи 280—300 млн. т лойқа оқизиб келтиради (европаликлар берган «Кўк дарё» номи ҳақиқатга яқин эмас). Дарёдан шолипояларни суғоришда кенг фойдаланилади. Сув тақсимловчи иншоотлар ва сув омборлари қурилган. Я. — Хитойнинг энг муҳим сув йўли. СинаТибет тоғлари этагидан 2850 км масофада кема қатнайди. Ухань шаҳригача денгиз кемалари кира олади. Дарё ҳавзасидаги сув йўлларининг умумий уз. 17 минг км. Я. бўйида Чунцин, Ухань, Нанкин, дельтасида Шаньхай шаҳрилари жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.