Yapaloqquşlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69-b. — ziyouz.com
Yapaloqquşlar — tungi yirtqiç quşlar turkumi. Kunduzgi yirtqiç quşlar bilan konvergent öxşaş, lekin ulardan jiğildonining bölmasligi va uzun köriçak ösimtasining rivojlanganligi bilan farq qiladi (mitti boyöğli) 84 sm gaça (soqolli yapaloqquş), erkaklari urğoçilariga nisbatan yirikroq. Pat qoplami qalin va yumşoq, aksariyat hollarda himoya rangida. Boşi katta, patlari tanasining oldingi qismida yuz diskini hosil «qiladi (nomi şundan). Közlari yirik, oldinga qaragan, umumiy köriş maydoni unça katta emas — 110°, binokulyar köriş maydoni — 60—70°, ya'ni boşqa quşlarga nisbatan katta. Köz gavhari harakatsiz. Köz umumiy köriş maydonining kiçikligi evaziga böyni harakatçan bölib, boşini tez bura oladi. Barça Ya. kunduzi va şomda yaxşi köradi, tim qoronğida esa öljasini faqat uning tovuşidan sezib tutib oladi. Taşqi eşitiş çiğanoği yirik va eşitiş organini örab turadigan suyaklar singari asimmetrik tuzilganidan har 2 quloqning tovuşni qabul qilişi örtasida farq bölişi tovuş manbaini aniq bilişga imkon beradi. Tumşuği ilmoqsimon, lekin quçli emas. Öljasini kuçli ötkir va yirik tirnokdi panjalari yordamida ödsiradi. Şovqinsiz uçadi. Odatda, tovuş çiqarmaydi, faqat köpayiş davrida huştakka, ğukğuklagan yoki qahqah urib kulganga öxşaş ovoz çiqaradi. 2 oilasi (yapaloqquşlar, sipuxalar) va 133 turi bor. Antarktidadan taşqari hamma qit'alarda tarqalgan. Özbekistonda Ya. oilasiga mansub 11 tur, jumladan, boyöğli, oddiy ukki, quloqdor yapaloqquş uçraydi. Ya. — monogam. Uyasini, odatda, daraxtlar kovagi yoki yoriqlariga, ayrim turlari yerga yoki daraxtlar şoxidagi boşqa yirik quşlar qurgan uyalarga quradi. Yirik Ya. 1—2 ta, mayda Ya. 10—12 ta tuxum qöyib, urğoçisi birinçi tuxum paydo bölişi bilan uni bosadi. Şuning uçun bir uyadagi quş bolalari har xil kattalikda böladi. Tuxumdan çiqqan bolalari oq momiq par bilan qoplangan, közi yumuq böladi. Bolalarini urğoçisi va erkagi birgalikda boqadi. Uyadagi bolalar soni oziq böladigan hayvonlarning köp böl iş iga boğliq. 4 turi Tabiatni muhofaza qiliş xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯПАЛОҚҚУШЛАР — тунги йиртқич қушлар туркуми. Кундузги йиртқич қушлар билан конвергент ўхшаш, лекин улардан жиғилдонининг бўлмаслиги ва узун кўричак ўсимтасининг ривожланганлиги билан фарқ қилади (митти бойўғли) 84 см гача (соқолли япалоққуш), эркаклари урғочиларига нисбатан йирикроқ. Пат қоплами қалин ва юмшоқ, аксарият ҳолларда ҳимоя рангида. Боши катта, патлари танасининг олдинги қисмида юз дискини ҳосил «қилади (номи шундан). Кўзлари йирик, олдинга қараган, умумий кўриш майдони унча катта эмас — 110°, бинокуляр кўриш майдони — 60—70°, яъни бошқа қушларга нисбатан катта. Кўз гавҳари ҳаракатсиз. Кўз умумий кўриш майдонининг кичиклиги эвазига бўйни ҳаракатчан бўлиб, бошини тез бура олади. Барча Я. кундузи ва шомда яхши кўради, тим қоронғида эса ўлжасини фақат унинг товушидан сезиб тутиб олади. Ташқи эшитиш чиғаноғи йирик ва эшитиш органини ўраб турадиган суяклар сингари асимметрик тузилганидан ҳар 2 қулоқнинг товушни қабул қилиши ўртасида фарқ бўлиши товуш манбаини аниқ билишга имкон беради. Тумшуғи илмоқсимон, лекин қучли эмас. Ўлжасини кучли ўткир ва йирик тирнокди панжалари ёрдамида ўдциради. Шовқинсиз учади. Одатда, товуш чиқармайди, фақат кўпайиш даврида ҳуштакка, ғукғуклаган ёки қаҳқаҳ уриб кулганга ўхшаш овоз чиқаради. 2 оиласи (япалоққушлар, сипухалар) ва 133 тури бор. Антарктидадан ташқари ҳамма қитъаларда тарқалган. Ўзбекистонда Я. оиласига мансуб 11 тур, жумладан, бойўғли, оддий укки, қулоқдор япалоққуш учрайди. Я. — моногам. Уясини, одатда, дарахтлар коваги ёки ёриқларига, айрим турлари ерга ёки дарахтлар шохидаги бошқа йирик қушлар қурган уяларга қуради. Йирик Я. 1—2 та, майда Я. 10—12 та тухум қўйиб, урғочиси биринчи тухум пайдо бўлиши билан уни босади. Шунинг учун бир уядаги қуш болалари ҳар хил катталикда бўлади. Тухумдан чиққан болалари оқ момиқ пар билан қопланган, кўзи юмуқ бўлади. Болаларини урғочиси ва эркаги биргаликда боқади. Уядаги болалар сони озиқ бўладиган ҳайвонларнинг кўп бўл иш ига боғлиқ. 4 тури Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи Қизил китобига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.