Yapon yozuvi

Yapon yozuvi — sözböğinli (ideografiksillabik) aralaş yozuv; bunda iyerogliflar va böğinli belgilar qöşilib ketadi. Yapon tilidagi matnlarni yozişda qöllanadi. Hozirgi Ya.yo. tizimida, asosan, 2 turli belgilar: sözbelgilar — iyerogliflar (yaponça «kandzi» — xitoy yozuvi) va böğinli belgilar («kana»lar) qöllanadi. Bugungi kunda bu tizimga yana fonemaviy belgilar — lotin alifbosi (yaponça «romadzi» — rim yozuvi) ham kirib kelmoqda. Ya.yo. vertikal ustun şaklida bölib, belgilar yuqoridan quyiga tomon, ustunlar esa öngdan çapga qarab joylaşadi. Keyingi paytlarda uning gorizontal holatda çapdan öngga qarab yoziladigan şakli ham qöllanmoqda.

Xitoyliklarning iyeroglifik yozuvi Yaponiyaga mil. 4—5-asrlarda kirib kela boşlagan va öşa davr ziyolilari uçun örganiş majburiy hisoblangan. Xitoy va yapon tillari uslubiy tuziliş jihatidan jiddiy farq qilganligidan iyeroglifik matnlarni öqiş ança qiyin bölgan. Şunday bölsa ham, yaponlarning dastlabki yozma yodgorligi — «Kodziki» (afsona va rivoyatlar töplami, 712y.) xitoy iyerogliflari va xitoy tili grammatikasi asosida yozilgan. Keyinçalik iyerogliflar bilan bir qatorda ularning xitoyça öqilişi («on») ham muayyan fonetik özgarişlarga uçragan holda özlaştiriladi; ayni paytda iyerogliflarning ma'no jihatdan mos keladigan yaponça öqiliş şakli («kun») ham paydo böladi. Yaponiyaning özida ijod qilingan iyerogliflarning barçasi faqat «kun» usulida, yaponça öqiladi.

Iyerogliflarning fonetik qöllanişi milliy yozuvning paydo bölişiga imkon yaratadi. 8-asrda yaratilgan «Manyosyu» nomli asarda ba'zi iyerogliflar böğinli belgi sifatida işlatilgan. Iyerogliflar grafik körinişining özgarişi esa 9-asrda kananing xilmaxil körinişlari vujudga kelişiga sabab bölgan. 10-asrda esa ulardan faqat kata kana vaxiragana keng qöllanaboşlaydi. Har ikkala alifbodagi belgilar şaklan farq qilsada, ma'noviy (fonetik) jihatdan tengdir. Katakana bosma iyerogliflarning qisqargan şakli sifatida kelib çiqqan va, asosan, yangi özlaşma sözlarni yoziş uçun qöllanadi, xiragana esa iyerogliflarning töliq (qöl) yozma şakli bölib, asl yaponça sözlarni, yordamçi sözlar va qöşimçalarni yoziş uçun qöllanadi. Kana yozuvida asosiy belgilar 48 ta, kananing har ikki turi hisobga olinsa, ularning umumiy soni 96 ta böladi. Bularga 30 dan ortiq hosila, qöşimça belgi 2 ga köpaytirib qöşilsa, kanadagi belgilarning umumiy soni 170 taga yetişi mumkin.

Iyerogliflar hamda xiragana va katakananing, qisman lotin harflarining aralaş qöllanişi (jadvalda berilgan, 2 ustundan iborat yaponça matnda iyerogliflar, xiragana, katakana va lotin grafikasi aralaş qöllangan. Bunda dastlab harfbelgilar, uning öng tomonida ularning öqilişi, belgining qaysi turga mansubligi körsatilgan), iyerogliflarning 2 turli («on» va «kun») öqilişi Ya.yo.ni nihoyatda murakkablaştirgani sababli 1946 yil kana yozuvi imlosi isloh qilinadi; şu bilan birga, faqat 1850 iyeroglifni işlatiş rasman tavsiya etiladi (hozir bu miqdor 1947 tani taşkil etadi). Lekin amalda qöllanayotgan iyerogliflar soni tavsiya etilganlaridan köra köproqdir. Yaponiyada yozuvni soddalaştiriş ustida olib borilayotgan işlar hanuz davom etmoqda. Lekin hozirça xitoy iyerogliflaridan voz keçiş yoki Ya.yo.ni lotin grafikasiga köçiriş yölida qilinayotgan harakatlar muvaffaqiyatsiz bölmoqda. Buning sabablaridan biri — asrlar mobaynida yaratilgan yozma yodgorliklar, ya'ni boy madaniy merosni kelgusi avlodlarga aynan, buzilmagan holda yetkazib beriş istagidir.

Ad.Fridrix I., Istoriya pisma, M., 1979; Mayevskiy B.V., Grafiçeskaya stilistika yaponskogo yazmka, M., 2000.

Ismatulla Bekmurotov.