Yara kasalligi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88–89-b. — ziyouz.com

Yara kasalligi YARA KASALLIGI, me'da va ön ikki barmoq içak yarasi — me'da yoki ön ikki barmoq içakda yara hosil bölişidan iborat kasallik. Köpinça 25—50 yaşar erkaklarda, ba'zan ayollarda ham uçraydi. Kasallikning kelib çiqişiga kuçli hayajonlaniş, qayğuriş, qiyin hazm böladigan, yoğli, aççiqşör, öta issiq yoki sovuq taomlar iste'mol qiliş, tartibsiz ovqatlaniş, çekiş, spirtli içimliklar içiş va boşqalar sabab böladi; irsiy moyillik ham rol öynaydi.

Oğriq Ya.k.ning asosiy belgisi, u köproq töş osti sohasida kuzatilib, ovqatdan keyin yarimbir yoki 1,5—2 soat ötgaç boşlanadi. Ön ikki barmoq içak yarasida nahorda (oç qoringa) oğriq tutadi, bu holat köpinça ozgina ovqat yeyilgaç ötib ketadi.

Ba'zan oğriq orqaga yoki kökrak qafasiga tarqaladi. Me'da yarasida köproq kökrak osti, içak yarasida aksari kindik atrofi goh löqillab, goh açişib oğriydi. Kuçli oğriq tutganda bemor oyoqlarini bukib, çap yoki öng yonboşni yoki qornini bosib yotadi, ba'zan tizza va tirsaklariga tayanib oladi. Oğriq qança kuçli bölmasin bemor qayt qilganidan söng töxtaydi. Oğriq bilan birga ayrim hollarda jiğildon qaynab, kekirik keladi, köngil ayniydi. Yara ön ikki barmoq içakda bölsa, köpinça qabziyat kuzatiladi; ayrim bemorlarning asabi zaiflaşib, kayfiyati özgaradi, qon bosimi pasayib, qöloyoqlari soviydi. Ya.k.da me'da şirasi köp, kam yoki meyorida ajraladi.

Kasallik aksariyat surunkali keçadi, u vaqtvaqti bilan (bahor va kuzda) qöziydi, goh zörayib, goh bosiladi. 1—2 oy davom etadigan bu davrda bemor iş qobiliyatini yöqotadi, ba'zan öz vaqtida davolanmasa, kasallik oğirlaşib, turli asoratlarga sabab böladi. Xavfli asoratlardan biri yaraning teşilişidir, bunda qorinda tösatdan xanjar suqqandek oğriq paydo bölib, bemor huşdan ketişi mumkin. Bunday hollarda uni zudlik bilan kasalxonaga yotqizib operatsiya qiliş kerak. Kasallikning asoratlaridan yana biri yaradan qon ketişidir, bunda bemor tösatdan holsizlanadi, badanini muzdek ter bosadi huşidan ketadi, ba'zan qon qusadi (kofe quyqasiga öxşaş), qoramtir bölib içi ketadi, kamqonlik (anemiya) yuz beradi, bu holat tez tibbiy yordam körsatilişini taqozo etadi.

Vraç kelguniça bemorni öringa yotqizib, orom beriş, heç nima yediribiçirmaslik kerak. Ba'zan kasallik yaşirin keçib, bemorni heç nima bezovta qilmaydi va asorat bergandagina (qon ketişi yoki yaraning teşilişi) bilib qolinadi.

Kasallikni davolaş kompleks usullar bilan vraç nazoratida olib boriladi. Bunda ma'lum tartibga rioya qiliş, parhez saqlaş talab etiladi.

Ovqatni ilitib, dambadam va ozozdan yeyiş, keçasi oç qoringa oğriq bezovta qilsa, yotişdan oldin 1 stakan sut yoki yangi ivitilgan qatiq yoki kefir içib yotiş maqsadga muvofiq. Kasallik yillab çözilişi mumkin, şuning uçun yengil hazm böladigan va tarkibida oqsil, yoğ, vitaminlar (ayniqsa, S, A va V guruh vitaminlari) yetarli bölgan parhez taomlar iste'mol qiliş, kasallik xuruj qilganda parhezga alohida e'tibor beriş, çekiş va spirtli içimliklardan özni tiyiş lozim. Kasallikni doridarmon bilan davolaş ham faqat vraç körsatmasiga binoan olib boriladi.

Kasallik xuruj qilmagan vaqtda yoki kasalxonada davolangandan söng bemorlar mahalliy sanatoriy va kurortlar (Taşminvoda, Çinobod, Tibbiy tiklaniş va fizioterapiya ilmiy tekşiriş instituti) ga yuboriladi.

Kasallikning oldini olişda yoşlikdanoq öz vaqtida ovqatlaniş rejimiga amal qiliş şart. Ba'zi dorilar: atsetilsalitsilat kislota (aspirin), butadion, prednizolon va boşqalarni öz bilgiça içib yuriş ham me'da va içakning Ya.k.ga olib kelişi mumkin.

Kasallik boşlanişi aniqlangan davrda bemor vraçning körsatma va tavsiyalariga qat'iy amal qilişi talab etiladi. Bemorlar poliklinikalarda dispanser hisobiga olinadi. Kasallik xurujining oldini oliş uçun kuz va bahor oylarida, işdan ajralmagan holda davolanib turiş (profilaktoriy va sanatoriykurortlarda) ham ijobiy samara beradi.

Kasallik öz vaqtida töla davolansa, bemor soğayib ketişi mumkin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯРА КАСАЛЛИГИ, меъда ва ўн икки бармоқ ичак яраси — меъда ёки ўн икки бармоқ ичакда яра ҳосил бўлишидан иборат касаллик. Кўпинча 25—50 яшар эркакларда, баъзан аёлларда ҳам учрайди. Касалликнинг келиб чиқишига кучли ҳаяжонланиш, қайғуриш, қийин ҳазм бўладиган, ёғли, аччиқшўр, ўта иссиқ ёки совуқ таомлар истеъмол қилиш, тартибсиз овқатланиш, чекиш, спиртли ичимликлар ичиш ва бошқалар сабаб бўлади; ирсий мойиллик ҳам роль ўйнайди.

Оғриқ Я.к.нинг асосий белгиси, у кўпроқ тўш ости соҳасида кузатилиб, овқатдан кейин яримбир ёки 1,5—2 соат ўтгач бошланади. Ўн икки бармоқ ичак ярасида наҳорда (оч қоринга) оғриқ тутади, бу ҳолат кўпинча озгина овқат ейилгач ўтиб кетади.

Баъзан оғриқ орқага ёки кўкрак қафасига тарқалади. Меъда ярасида кўпроқ кўкрак ости, ичак ярасида аксари киндик атрофи гоҳ лўқиллаб, гоҳ ачишиб оғрийди. Кучли оғриқ тутганда бемор оёқларини букиб, чап ёки ўнг ёнбошни ёки қорнини босиб ётади, баъзан тизза ва тирсакларига таяниб олади. Оғриқ қанча кучли бўлмасин бемор қайт қилганидан сўнг тўхтайди. Оғриқ билан бирга айрим ҳолларда жиғилдон қайнаб, кекирик келади, кўнгил айнийди. Яра ўн икки бармоқ ичакда бўлса, кўпинча қабзият кузатилади; айрим беморларнинг асаби заифлашиб, кайфияти ўзгаради, қон босими пасайиб, қўлоёқлари совийди. Я.к.да меъда шираси кўп, кам ёки меъёрида ажралади.

Касаллик аксарият сурункали кечади, у вақтвақти билан (баҳор ва кузда) қўзийди, гоҳ зўрайиб, гоҳ босилади. 1—2 ой давом этадиган бу даврда бемор иш қобилиятини йўқотади, баъзан ўз вақтида даволанмаса, касаллик оғирлашиб, турли асоратларга сабаб бўлади. Хавфли асоратлардан бири яранинг тешилишидир, бунда қоринда тўсатдан ханжар суққандек оғриқ пайдо бўлиб, бемор ҳушдан кетиши мумкин. Бундай ҳолларда уни зудлик билан касалхонага ётқизиб операция қилиш керак. Касалликнинг асоратларидан яна бири ярадан қон кетишидир, бунда бемор тўсатдан ҳолсизланади, баданини муздек тер босади ҳушидан кетади, баъзан қон қусади (кофе қуйқасига ўхшаш), қорамтир бўлиб ичи кетади, камқонлик (анемия) юз беради, бу ҳолат тез тиббий ёрдам кўрсатилишини тақозо этади.

Врач келгунича беморни ўринга ётқизиб, ором бериш, ҳеч нима едирибичирмаслик керак. Баъзан касаллик яширин кечиб, беморни ҳеч нима безовта қилмайди ва асорат бергандагина (қон кетиши ёки яранинг тешилиши) билиб қолинади.

Касалликни даволаш комплекс усуллар билан врач назоратида олиб борилади. Бунда маълум тартибга риоя қилиш, парҳез сақлаш талаб этилади.

Овқатни илитиб, дамбадам ва озоздан ейиш, кечаси оч қоринга оғриқ безовта қилса, ётишдан олдин 1 стакан сут ёки янги ивитилган қатиқ ёки кефир ичиб ётиш мақсадга мувофиқ. Касаллик йиллаб чўзилиши мумкин, шунинг учун енгил ҳазм бўладиган ва таркибида оқсил, ёғ, витаминлар (айниқса, С, А ва В гуруҳ витаминлари) етарли бўлган парҳез таомлар истеъмол қилиш, касаллик хуруж қилганда парҳезга алоҳида эътибор бериш, чекиш ва спиртли ичимликлардан ўзни тийиш лозим. Касалликни доридармон билан даволаш ҳам фақат врач кўрсатмасига биноан олиб борилади.

Касаллик хуруж қилмаган вақтда ёки касалхонада даволангандан сўнг беморлар маҳаллий санаторий ва курортлар (Ташминвода, Чинобод, Тиббий тикланиш ва физиотерапия илмий текшириш институти) га юборилади.

Касалликнинг олдини олишда ёшликданоқ ўз вақтида овқатланиш режимига амал қилиш шарт. Баъзи дорилар: ацетилсалицилат кислота (аспирин), бутадион, преднизолон ва бошқаларни ўз билгича ичиб юриш ҳам меъда ва ичакнинг Я.к.га олиб келиши мумкин.

Касаллик бошланиши аниқланган даврда бемор врачнинг кўрсатма ва тавсияларига қатъий амал қилиши талаб этилади. Беморлар поликлиникаларда диспансер ҳисобига олинади. Касаллик хуружининг олдини олиш учун куз ва баҳор ойларида, ишдан ажралмаган ҳолда даволаниб туриш (профилакторий ва санаторийкурортларда) ҳам ижобий самара беради.

Касаллик ўз вақтида тўла даволанса, бемор соғайиб кетиши мумкин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.