Yarmarka
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92–93-b. — ziyouz.com
Yarmarka (nem. — yillik bozor) — belgilangan joyda muayyan muddatlarda muntazam taşkil etiladigan yirik bozor; sotuvga qöyilgan tovarlar körgazmasi. Ya.larning asosiy maqsadi xaridorlarni tovarlar bilan vositaçilarsiz, bevosita taniştiriş va ularning namunalar böyiça ulgurji va çakana savdosini uyuştirişdan iborat. Ya. mavjud, işlab çiqariladigan va bozorga çiqarişga möljallangan mahsulot töğrisida axborot beradi. Ya. universal, köp tarmoqli va ixtisoslaşgan böladi (mas, texnika, q.x., xalq iste'moli mahsulotlari, oziq-ovqat va boşqalar). Qatnaşçilari tarkibi va qamrovi doirasiga köra, jahon, xalqaro, mintaqaviy, milliy va mahalliy Ya.lar mavjud. Xalqaro Ya.lar (Leypsig, Parij, Vena, Toronto, Damaşq va boşqalar) jahon savdosining rivojlanişiga, turli mamlakatlar örtasida iqtisodiy aloqalarni mustahkamlaşga, i. ç. ning rivojlanişiga yordam beradi.
Ya. savdoning alohida şakli sifatida birinçi marta mil. 1-asrda Yaponiyada vudujga kelgan. Yevropada 10-asrdan ma'lum. 19-asrga kelib transport va savdoiqtisodiy munosabatlarning rivojlanişi bilan Ya. yangi qiyofa oldi. Ya.larda tovarlar namunalari körgazmalari taşkil etilib savdosotiq tovar birjalaridagi kabi amalga oşirila boşladi. Bir qator şaharlar (mas, Leypsig)da Ya.lar doimiy faoliyat körsatadigan savdokörgazma markazlariga aylandi. 20-asr oxiri — 21-asr boşlariga kelib Ya.larni ötkaziş yanada takomillaşib, umumiy universal Ya.lardan tarmoq, aksariyat hollarda texnik va iste'mol tovarlari Ya.lariga ötiş yuz berdi. Ya.lar ilmiytexnika, axborot markazlariga aylanib, ularda ilmiy-texnika kongresslari va simpoziumlari ötkaziladi. Mas, Leypnig Ya.si işbilarmon doiralarning uçraşuv joyi bölibgina qolmay, yirik xalqaro ilmiytexnika va iqtisodiy axborot markazi hisoblanadi. Ya.lar faoliyati 1925 yilda Parijda taşkil etilgan Xalqaro yarmarkalar uyuşmasi tomonidan muvofiqlaştiriladi.
Örta Osiyoda vaqtvaqti bilan böladigan katta savdo bozorlari qadimdan jamoat gavjum joylarda, xalq sayillarida ötkazilib kelingan. Bunday bozorlarda savdogarlar asosan boşqa mamlakatlardan keltirgan mollarini sotganlar. Ilk örta asrlarda şaharlar, hunarmandçilik va savdo markazlari bölmagan joylarda Ya. ayirboşlaş amalga oşadigan asosiy markaz bölgan.
Urta Osiyo va Rossiya örtasidagi savdo munosabatlarini rivojlantirişda 1643 yilda taşkil topgan Irbit (Ğarbiy Sibir) Ya.si, qoraköl terilari sotilgan Buxoro Ya.si muhim örinda turgan. Turkiston ölkasida hoz. ma'nodagi Ya. — körgazma birinçi marta 1890 yilda Toşkentda ötkazilgan.
19-asr oxiri — 20-asr boşlarida paydo bölgan va Örta Osiyoning Ğarbiy Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarida muhim örin tutgan, asosan, çorva mollari sotilgan Qarqara (hoz. Prjevalsk atroflarida) Ya.sining savdo aylanmasi 1908 yilda 2 mln. rublni taşkil etgan. 1-jahon uruşi boşlanganidan keyin Ya.lar faoliyati töxtagan.
Özbekistonda xalq iste'moli tovarlari ulgurji savdosi böyiça birinçi Ya. 1952 yildaToşkent şahrida taşkil etildi va keyinçalik 21-asr boşlarida sanoat va q.x. mahsulotlari bilan ulgurji va çakana savdo qiladigan davlat va kooperativ taşkilotlar qatnaşadigan magazin va pavilon tarmoqlari, umumiy ovqatlaniş korxonalarini öz içiga oladigan mahalliy tusdagi Ya. taşkil etiş yölga qöyildi. Özbekistonda Özbekiston Respublikasi Taşqi iqtisodiy aloqalar agentligi tasarrufidagi «Özekspomarkaz»da xalqaro ahamiyatga ega bölgan turli savdosanoat Ya.lari va körgazmalari ötkaziladi. 1999 yilda taşkil etilgan «Özkörgazmasavdo» aksiyadorlik jamiyati va uning viloyat markazlaridagi şö'ba korxonalari milliy, hududiy, mavzuli körgazma Ya.larini taşkil etiş va ötkaziş, mamlakat xöjalik subyektlarining eksport salohiyatini, yangi texnologiyalarni tatbiq etiş sohasidagi yutuqlarini namoyiş etiş va yarmarka qatnaşçilariga turli xildagi maslahat, marketing va xöjalikmaişiy xizmatlarni körsatiş va boşqalar bilan şuğullanadi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Mahalliy tovarlar işlab çiqariş va savdo majmui huzurida 2002 yilda Ya. savdolari ötkaziş böyiça respublika kengaşi taşkil etilgan. Özbekiston Respublikasi tovar-xom aşyo birjasining asosiy savdo maydonlarida va viloyat şö'ba korxonalarida birjaga qöyiladigan tovarlar körgazmalari taşkil etilgan. Birjaning XXR Urumçi şahrida doimiy faoliyat körsatadigan «Özbekyarmarkasi» şö'ba korxonasi bor.
J.Yöldoşev N . K ., Örta Osiyoda bozor munosabatlari nazariyasi va amaliyoti, T., 1991.
Nuriddin Yöldoşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯРМАРКА (нем. — йиллик бозор) — белгиланган жойда муайян муддатларда мунтазам ташкил этиладиган йирик бозор; сотувга қўйилган товарлар кўргазмаси. Я.ларнинг асосий мақсади харидорларни товарлар билан воситачиларсиз, бевосита таништириш ва уларнинг намуналар бўйича улгуржи ва чакана савдосини уюштиришдан иборат. Я. мавжуд, ишлаб чиқариладиган ва бозорга чиқаришга мўлжалланган маҳсулот тўғрисида ахборот беради. Я. универсал, кўп тармоқли ва ихтисослашган бўлади (мас, техника, қ.х., халқ истеъмоли маҳсулотлари, озиқ-овқат ва бошқалар). Қатнашчилари таркиби ва қамрови доирасига кўра, жаҳон, халқаро, минтақавий, миллий ва маҳаллий Я.лар мавжуд. Халқаро Я.лар (Лейпциг, Париж, Вена, Торонто, Дамашқ ва бошқалар) жаҳон савдосининг ривожланишига, турли мамлакатлар ўртасида иқтисодий алоқаларни мустаҳкамлашга, и. ч. нинг ривожланишига ёрдам беради.
Я. савдонинг алоҳида шакли сифатида биринчи марта мил. 1-асрда Японияда вудужга келган. Европада 10-асрдан маълум. 19-асрга келиб транспорт ва савдоиқтисодий муносабатларнинг ривожланиши билан Я. янги қиёфа олди. Я.ларда товарлар намуналари кўргазмалари ташкил этилиб савдосотиқ товар биржаларидаги каби амалга оширила бошлади. Бир қатор шаҳарлар (мас, Лейпциг)да Я.лар доимий фаолият кўрсатадиган савдокўргазма марказларига айланди. 20-аср охири — 21-аср бошларига келиб Я.ларни ўтказиш янада такомиллашиб, умумий универсал Я.лардан тармоқ, аксарият ҳолларда техник ва истеъмол товарлари Я.ларига ўтиш юз берди. Я.лар илмийтехника, ахборот марказларига айланиб, уларда илмий-техника конгресслари ва симпозиумлари ўтказилади. Мас, Лейпниг Я.си ишбилармон доираларнинг учрашув жойи бўлибгина қолмай, йирик халқаро илмийтехника ва иқтисодий ахборот маркази ҳисобланади. Я.лар фаолияти 1925 йилда Парижда ташкил этилган Халқаро ярмаркалар уюшмаси томонидан мувофиқлаштирилади.
Ўрта Осиёда вақтвақти билан бўладиган катта савдо бозорлари қадимдан жамоат гавжум жойларда, халқ сайилларида ўтказилиб келинган. Бундай бозорларда савдогарлар асосан бошқа мамлакатлардан келтирган молларини сотганлар. Илк ўрта асрларда шаҳарлар, ҳунармандчилик ва савдо марказлари бўлмаган жойларда Я. айирбошлаш амалга ошадиган асосий марказ бўлган.
Урта Осиё ва Россия ўртасидаги савдо муносабатларини ривожлантиришда 1643 йилда ташкил топган Ирбит (Ғарбий Сибирь) Я.си, қоракўл терилари сотилган Бухоро Я.си муҳим ўринда турган. Туркистон ўлкасида ҳоз. маънодаги Я. — кўргазма биринчи марта 1890 йилда Тошкентда ўтказилган.
19-аср охири — 20-аср бошларида пайдо бўлган ва Ўрта Осиёнинг Ғарбий Хитой билан иқтисодий алоқаларида муҳим ўрин тутган, асосан, чорва моллари сотилган Қарқара (ҳоз. Пржевальск атрофларида) Я.сининг савдо айланмаси 1908 йилда 2 млн. рублни ташкил этган. 1-жаҳон уруши бошланганидан кейин Я.лар фаолияти тўхтаган.
Ўзбекистонда халқ истеъмоли товарлари улгуржи савдоси бўйича биринчи Я. 1952 йилдаТошкент шаҳрида ташкил этилди ва кейинчалик 21-аср бошларида саноат ва қ.х. маҳсулотлари билан улгуржи ва чакана савдо қиладиган давлат ва кооператив ташкилотлар қатнашадиган магазин ва павильон тармоқлари, умумий овқатланиш корхоналарини ўз ичига оладиган маҳаллий тусдаги Я. ташкил этиш йўлга қўйилди. Ўзбекистонда Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий алоқалар агентлиги тасарруфидаги «Ўзэкспомарказ»да халқаро аҳамиятга эга бўлган турли савдосаноат Я.лари ва кўргазмалари ўтказилади. 1999 йилда ташкил этилган «Ўзкўргазмасавдо» акциядорлик жамияти ва унинг вилоят марказларидаги шўъба корхоналари миллий, ҳудудий, мавзули кўргазма Я.ларини ташкил этиш ва ўтказиш, мамлакат хўжалик субъектларининг экспорт салоҳиятини, янги технологияларни татбиқ этиш соҳасидаги ютуқларини намойиш этиш ва ярмарка қатнашчиларига турли хилдаги маслаҳат, маркетинг ва хўжаликмаиший хизматларни кўрсатиш ва бошқалар билан шуғулланади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Маҳаллий товарлар ишлаб чиқариш ва савдо мажмуи ҳузурида 2002 йилда Я. савдолари ўтказиш бўйича республика кенгаши ташкил этилган. Ўзбекистон Республикаси товар-хом ашё биржасининг асосий савдо майдонларида ва вилоят шўъба корхоналарида биржага қўйиладиган товарлар кўргазмалари ташкил этилган. Биржанинг ХХР Урумчи шаҳрида доимий фаолият кўрсатадиган «Ўзбекярмаркаси» шўъба корхонаси бор.
Ж.Йўлдошев Н . К ., Ўрта Осиёда бозор муносабатлари назарияси ва амалиёти, Т., 1991.
Нуриддин Йўлдошев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.