Yaşin
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110–112-b. — ziyouz.com
Yaşin YAŞIN, Komil Yaşin (taxallusi; asl nomi Nu'monov Komil) (1909.25.12, Andijon — 1997.25.9, Toşkent) — şoir, dramaturg, publitsist va jamoat arbobi. Özbekiston xalq yozuvçisi (1969), Özbekiston FA akad. (1968), Mehnat Qahramoni (1974). Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1939). H. Nosirovaning turmuş örtoği. Leningraddagi örmon xöjaligi in-tida öqigan (1925— 28). Andijon maktablarida öqituvçilik qilgan (1928—30). Andijon viloyat va Özbek musiqali drama teatrlarida adabiy emakdoş (1930—36), San'at işlari boş boşqarmasida boşliq (1946—49), Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasida rais (1958—80), «Özbek tili va adabiyoti» jur.da boş muharrir (1969—80, jamoatçilik asosida). Adabiy faoliyati 1925 yildan boşlangan. Uning şu yillardan boşlab yozgan şe'rlari «Quyoş» (1930), «Kuraş» (1931) va boşqalar töplamlariga kiritilgan. Ayni paytda teatr san'ati bilan ham qiziqib, «Kar quloq» (1926), «Teng tengi bilan», «Lolaxon» (1927), «Quyoş» (1929) kabi bir pardali pyesa va inssenirovkalar yozgan. «Lolaxon» pyesasining Qori Yoqubov rahbarligidagi Etnografik ansambl repertuariga kiritilişi (1927), ayrim pyesalarining Andijon teatrida sahnalaştirilişi (1929) Ya.dagi teatr san'atiga bölgan maylni kuçaytirgan. Uning 30-y.lar voqeligida keçayotgan murakkab jarayonlarni aks ettiruvçi «Örtoqlar» (1930), «Yondiramiz» (1931), «Içkarida» (1933, 1935 yil da qayta işlanib, «Gulsara» nomi bilan sahnalaştirilgan), şuningdek, «Nomus va muhabbat» (1935) pyesalari maydonga kelgan. Ya. dramaturgiya sohasidagi bu dastlabki asarlari bilan şöro davri adabiyotining ğoyaviylik tamoyiliga qat'iy rioya qiluvçi yozuvçi sifatida tanilgan.
Ya. tarixiyijtimoiy davr talabi bilan «Nurxon» (1940) pyesasini yozgan va uni musiqiy drama teatri sahnasiga olib çiqqan. Dramaturg boş qahramonning halokati bilan yakunlanuvçi uşbu asarida jamiyat va şaxs erkinligi mavzuini adabiyotning insonparvarlik tamoyili asosida yeçişga uringan.
2-jahon uruşi yillarida faşizmning bosqinçilik mohiyatini oçişga qaratilgan «Ölim bosqinçilarga» (1942), front orqasida qahramonona mehnat qilgan fidoyi kişilar haqidagi «Davron ota» (1942, Uyğun, S. Abdulla, Çustiy bilan birga), «Oftobxon» (1944), uruşdan keyingi yillarda esa «General Rahimov» (1949) pyesalarini yozgan. Şaxsga siğiniş fojialari foş etilib, tanikli davlat, jamoat va madaniyat arboblarining nohaq qatağon etilgani oşkor bölgan davrda Fayzulla Xöjayevga bağişlangan «Inqilob tongi» (1974) pyesasini yaratgan.
Ya.ning dramaturg sifatida şakllanişiga katta ta'sir körsatgan omillardan biri uning Hamza bilan ijodiy hamkorligidir. Ya. Hamzaning kiçik sahna uçun möljallangan «Boy ila xizmatçi» pyesasini 1939 yilda qayta işlagan. Uning sa'yharakati bilan Hamzaning «Paranji sirlaridan bir lavha» va «Maysaraning işi» pyesalari ham topilib, sahnalaştirilgan. «Maysaraning işi» komediyasi asosida opera spektakli va kinofilm yaratilgan. Ya. ijodida Hamza obrazini yaratiş masalasi ham markaziy örinlardan birini taşkil etadi [«Hamza» (1940, A. Umariy bilan birga) dramasi, «Hamza» (S. Muhamedov bilan birga) filmi (1960, rejissyorlar Z.Sobitov, N.Radov) ssenariysi va şu nomdagi opera librettosi (1961, kompozitor S. Boboyev), B. Privalov va Ş. Abbosov bilan birga «Olovli yöllar» (1975—84, rejissyor Ş. Abbosov) 14 seriyali telefilm ssenariysi]. Şöro hukumati buyurtmasi bilan yaratilgan «Olovli yöllar» teleserialida Ya. Hamza obrazini haddan ziyod sovetlaştirib, tarixiy xaqiqatning buzilişiga yöl qöygan. Şunday nuqson Ya.ning «Hamza» (1987) romanida ham seziladi.
Aşrafiy va S. Vasilenkoning 1916 yil qözğoloniga bağişlangan «Böron» (1939) birinçi özbek operasi, yana şu kompozitorlarning Katta Farğona kanali qurilişi haqidagi «Uluğ kanal» (1940, Mahmud Rahmon bilan birga), Navoiy dostoni asosidagi «Dilorom» (1958, M. Muhamedov bilan birga) operalari librettolarini yozgan. Bundan taşqari, Ya. musiqali drama teatri uçun Navoiy dostoni asosida «Farhod va Şirin» (1944), Ergaş Jumanbulbul dostoni asosida esa «Ravşan va Zulxumor» (1956) dramalarini yaratgan.
«Asal» (1940, rejissyor M. Yegorov, B. Kazaçkov), «Hamza» (1960), «General Rahimov» (1967, I. Lukovskiy va 3. Sobitov bilan birga, rejissyor 3. Sobitov), «Şiddat» (1971, rejissyor A. Hamroyev) kabi badiiy va «Salom, Bahor» (rejissyor A. Hamroyev) hujjatli filmlari uçun ssenariylar ham yozgan.
U. Şekspirning «Antoniy va Kleopatra», U. Gajibekovning «Arşin mol olon», I. Brusilovskiyning «Er Torğin», B. Kerboboyevning «Mahtumquli», M. Husaynning «Olov», I. Qosimovning «Inson mehri», L. Sobolevning «Xöjayin» pyesalarini tarjima qilgan.
Toşkent va Andijon şahrilaridagi köçalardan biri Ya^ nomi bilan ataladi. Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti laureati (1968).
As: Tanlangan asarlar. 1—4j.,T.. 1970— 72; Yodnoma, T., 1989.
Ad.Abdusamatov H. Samatov M.. Yaşin, T., 1964; Abdusa m atov H., Tradipiya va novatorlik problemasi. T., 1974; Abdusamatov H., Estetika va hayot, T., 1976; XX asr özbek adabiyoti tarixi, T., 1999.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯШИН, Комил Яшин (тахаллуси; асл номи Нуъмонов Комил) (1909.25.12, Андижон — 1997.25.9, Тошкент) — шоир, драматург, публицист ва жамоат арбоби. Ўзбекистон халқ ёзувчиси (1969), Ўзбекистон ФА акад. (1968), Меҳнат Қаҳрамони (1974). Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1939). Ҳ. Носированинг турмуш ўртоғи. Ленинграддаги ўрмон хўжалиги ин-тида ўқиган (1925— 28). Андижон мактабларида ўқитувчилик қилган (1928—30). Андижон вилоят ва Ўзбек мусиқали драма театрларида адабий эмакдош (1930—36), Санъат ишлари бош бошқармасида бошлиқ (1946—49), Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида раис (1958—80), «Ўзбек тили ва адабиёти» жур.да бош муҳаррир (1969—80, жамоатчилик асосида). Адабий фаолияти 1925 йилдан бошланган. Унинг шу йиллардан бошлаб ёзган шеърлари «Қуёш» (1930), «Кураш» (1931) ва бошқалар тўпламларига киритилган. Айни пайтда театр санъати билан ҳам қизиқиб, «Кар қулоқ» (1926), «Тенг тенги билан», «Лолахон» (1927), «Қуёш» (1929) каби бир пардали пьеса ва инсценировкалар ёзган. «Лолахон» пьесасининг Қори Ёқубов раҳбарлигидаги Этнографик ансамбль репертуарига киритилиши (1927), айрим пьесаларининг Андижон театрида саҳналаштирилиши (1929) Я.даги театр санъатига бўлган майлни кучайтирган. Унинг 30-й.лар воқелигида кечаётган мураккаб жараёнларни акс эттирувчи «Ўртоқлар» (1930), «Ёндирамиз» (1931), «Ичкарида» (1933, 1935 йил да қайта ишланиб, «Гулсара» номи билан саҳналаштирилган), шунингдек, «Номус ва муҳаббат» (1935) пьесалари майдонга келган. Я. драматургия соҳасидаги бу дастлабки асарлари билан шўро даври адабиётининг ғоявийлик тамойилига қатъий риоя қилувчи ёзувчи сифатида танилган.
Я. тарихийижтимоий давр талаби билан «Нурхон» (1940) пьесасини ёзган ва уни мусиқий драма театри саҳнасига олиб чиққан. Драматург бош қаҳрамоннинг ҳалокати билан якунланувчи ушбу асарида жамият ва шахс эркинлиги мавзуини адабиётнинг инсонпарварлик тамойили асосида ечишга уринган.
2-жаҳон уруши йилларида фашизмнинг босқинчилик моҳиятини очишга қаратилган «Ўлим босқинчиларга» (1942), фронт орқасида қаҳрамонона меҳнат қилган фидойи кишилар ҳақидаги «Даврон ота» (1942, Уйғун, С. Абдулла, Чустий билан бирга), «Офтобхон» (1944), урушдан кейинги йилларда эса «Генерал Раҳимов» (1949) пьесаларини ёзган. Шахсга сиғиниш фожиалари фош этилиб, таникли давлат, жамоат ва маданият арбобларининг ноҳақ қатағон этилгани ошкор бўлган даврда Файзулла Хўжаевга бағишланган «Инқилоб тонги» (1974) пьесасини яратган.
Я.нинг драматург сифатида шаклланишига катта таъсир кўрсатган омиллардан бири унинг Ҳамза билан ижодий ҳамкорлигидир. Я. Ҳамзанинг кичик саҳна учун мўлжалланган «Бой ила хизматчи» пьесасини 1939 йилда қайта ишлаган. Унинг саъйҳаракати билан Ҳамзанинг «Паранжи сирларидан бир лавҳа» ва «Майсаранинг иши» пьесалари ҳам топилиб, саҳналаштирилган. «Майсаранинг иши» комедияси асосида опера спектакли ва кинофильм яратилган. Я. ижодида Ҳамза образини яратиш масаласи ҳам марказий ўринлардан бирини ташкил этади [«Ҳамза» (1940, А. Умарий билан бирга) драмаси, «Ҳамза» (С. Муҳамедов билан бирга) фильми (1960, режиссёрлар З.Собитов, Н.Радов) сценарийси ва шу номдаги опера либреттоси (1961, композитор С. Бобоев), Б. Привалов ва Ш. Аббосов билан бирга «Оловли йўллар» (1975—84, режиссёр Ш. Аббосов) 14 серияли телефильм сценарийси]. Шўро ҳукумати буюртмаси билан яратилган «Оловли йўллар» телесериалида Я. Ҳамза образини ҳаддан зиёд советлаштириб, тарихий хақиқатнинг бузилишига йўл қўйган. Шундай нуқсон Я.нинг «Ҳамза» (1987) романида ҳам сезилади.
Ашрафий ва С. Василенконинг 1916 йил қўзғолонига бағишланган «Бўрон» (1939) биринчи ўзбек операси, яна шу композиторларнинг Катта Фарғона канали қурилиши ҳақидаги «Улуғ канал» (1940, Маҳмуд Раҳмон билан бирга), Навоий достони асосидаги «Дилором» (1958, М. Муҳамедов билан бирга) опералари либреттоларини ёзган. Бундан ташқари, Я. мусиқали драма театри учун Навоий достони асосида «Фарҳод ва Ширин» (1944), Эргаш Жуманбулбул достони асосида эса «Равшан ва Зулхумор» (1956) драмаларини яратган.
«Асал» (1940, режиссёр М. Егоров, Б. Казачков), «Ҳамза» (1960), «Генерал Раҳимов» (1967, И. Луковский ва 3. Собитов билан бирга, режиссёр 3. Собитов), «Шиддат» (1971, режиссёр А. Ҳамроев) каби бадиий ва «Салом, Баҳор» (режиссёр А. Ҳамроев) ҳужжатли фильмлари учун сценарийлар ҳам ёзган.
У. Шекспирнинг «Антоний ва Клеопатра», У. Гажибековнинг «Аршин мол олон», И. Брусиловскийнинг «Эр Торғин», Б. Кербобоевнинг «Маҳтумқули», М. Ҳусайннинг «Олов», И. Қосимовнинг «Инсон меҳри», Л. Соболевнинг «Хўжайин» пьесаларини таржима қилган.
Тошкент ва Андижон шаҳриларидаги кўчалардан бири Я^ номи билан аталади. Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1968).
Ас: Танланган асарлар. 1—4ж.,Т.. 1970— 72; Ёднома, Т., 1989.
Ад.Абдусаматов Ҳ. Саматов М.. Яшин, Т., 1964; Абдуса м атов Ҳ., Традипия ва новаторлик проблемаси. Т., 1974; Абдусаматов Ҳ., Эстетика ва ҳаёт, Т., 1976; XX аср ўзбек адабиёти тарихи, Т., 1999.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.