Yaşin

Yaşin — atmosferada bulutlar bilan bulutlar yoki bulutlar bilan yer sirti orasida paydo böladigan juda kuçli elektr uçquni. Momoqaldirok, bilan birga paydo böladi va juda yorqin yoğdu beradi. Amerikalik fizik B. Franklin Ya.ning elektr xususiyatlarini tadqiq qildi. Ya. paydo bölişi uçun nisbatan kiçik hajmdagi bulutda elektr maydoni hosil bölişi zarur. Ya.da elektr energiyasi issiqlik va yoruğlik energiyasiga aylanadi. Ya. köpinça qora yomğir bulutlarida, vulkan otiladigan paytda, tornado (quyun) va çang böroni mahalida ham paydo böladi. Ya., odatda, uzun çiziqsimon bölib körinadi. Uzunligi bir neça yuz m dan kam bölmaydi. Ya. bir neça bosqiçda paydo böladi. Birinçi bosqiçda elektr maydoni keskin tus oladigan joyda erkin elektronlar yuzaga keltiradigan zarbdor ionlaniş jarayoni boşlanadi. Elektronlar elektr maydoni ta'sirida yerga tomon tez yönaladi va qavo atomlari bilan töqnaşib, ularni ionlaştiradi. Şunday qilib, elektron quyunlar vujudga keladi, ular elektr razryadlari ipi — strimerlarga aylanadi; strimerlar yaxşi ötkazgiç kanad bölib, bir-birlariga qöşiladi va yuqori ötkazgiçli yorqin termoionlaşgan kanal Ya. boşi (lider)ga aylanadi. Liderning yer yuzasiga harakati bir neça ön m lik poğonalar holida ~5107m/sek tezlikda böladi, şundan keyin uning harakati bir neça ön mk sek ga töxtaydi, yoğdusi susayadi; keyingi bosqiçda lider yana bir neça ön m ga jiladi. Bu vaqtda yoruğ nurlaniş butun ötgan bosqiçlarini yoritadi; şundan keyin yana töxtaydi va yoruğlik susayadi. Bu jarayonlar liderning yer yuzasigaça bölgan 2103 m/sek tezlikdagi harakati davomida takrorlanib turadi. Yerga yaqinlaşgan sari lider uçidagi maydonda kuç köpaya boradi va unga javoban yer ustida kötarilib turgan buyumlardan qarşi strimer taşlanadi va lider bilan qöşiladi. Oxirgi bosqiçda lider iondaştirilgan kanal böylab Ya.ning asosiy razryadi harakat qiladi. U juda yoruğ bölib. 10* m/sek tezlikda siljiydi. Asosiy razryad harakat qilgan kanaldagi t-ra 25000° dan ham oşib ketişi mumkin. Ya. kanalining uz. 1 — 10 km, diametri bir neça sm böladi. Bunday Ya. natijasida yonğinlar çiqişi mumkin.

Şar şaklidagi Ya. juda katta soliştirma energiyaga ega bölib, köpinça çiziqli Ya. zarbidan keyin paydo böladi. Bu Ya. sekunddan minutgaça mavjud böladi va katta xarobalar keltiradigan portlaş bilan yöqoladi. Ya.lar odamlarning halok bölişiga sabab bölişi mumkin.

Ya. elektr va radio simlari, elektr st-yalar, maşina va apparatlar uçun ayniqsa xavfli. Ya.ning samolyotga tuşişi konstruksiya elementlarini işdan çiqaradi, radio apparatlari va navigatsiya asboblarini işdan çiqaradi, ekipaj a'zolarini kör qiladi yoki boşqa şikast yetkazadi. Daraxtga tuşgan Ya. uning tagida va yaqinida turgan odamlarni şikastlaşi mumkin. Ya.dan muhofazalapiş uçun yaşii qaytargiçparlan foydalaniladi.