Yaşin qaytargiç
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 113-b. — ziyouz.com
Yaşin qaytargiç — turar joy va sanoat binolari, transport, kommunal xöjalik va boşqalarning inşootlarini yaşin urişidan saqlaydigan qurilma. Ingiçka, uçli metall sterjen körinişidagi elektrod (sterjenli Ya.q.), elektr uzatiş liniyalari ustidan tortilgan sim (tros) körinişidagi (trosli Ya.q.) va umumiy qarşiligi 10— 20 om dan oşmaydigan puxta yerga ulagiçdan iborat. Ya.q. himoya qilinadigan obyekt ustiga örnatidadi. Ya.q.ning işi toj razryadiga asoslangan (q. Elektrrazryadi). Atmosferada momaqaldiroq bölgan vaqtda hosil böladigan kuçli elektr maydon Ya.q.nipg uçila toj razryadni vujudga keltiradi. Bu razryad zaryadlarning bino oldida töplanişiga yöl qöymay, ularni yerga ötkazib turadi va binoni yaşin zarblaridan saqlaydi.
Yakka sterjenli Ya. q.ning himoya zonasi (ta'sir loirasi) şakli böyiça çöqqisida 45° burçak taşkil etadigan konusga yaqin, yakka trosli Ya.q.da himoya zonasi qirralari tros vazifasini ötovçi uç qirrali prizma şaqtida böladi (rasmga q). Elektr st-yalarida yaşin tokini yerga ötkazib yuboriş uçun yerga ulagiç simdan foydalaniladi. Tunukasi yerga ulangan tunuka tomli binolar, markaziy suv bilan isitiladigan, vodoprovod va yer ostidan elektr ötkazilgan binolar yaşindan yetarliça saqlangan böladi va ularga maxsus Ya. q. örnatilmaydi. Içida portlaş xavfini vujudga keltiradigan aralaşmalar, çang, buğ, gazlar hosil böladigan binolarni himoya qiliş uçun Ya.q. binolardan nariroqqa örnatiladi. Şunda binolarning barça qismlari Ya.q.ning ta'sir doirasida böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯШИН ҚАЙТАРГИЧ — турар жой ва саноат бинолари, транспорт, коммунал хўжалик ва бошқаларнинг иншоотларини яшин уришидан сақлайдиган қурилма. Ингичка, учли металл стержень кўринишидаги электрод (стерженли Я.қ.), электр узатиш линиялари устидан тортилган сим (трос) кўринишидаги (тросли Я.қ.) ва умумий қаршилиги 10— 20 ом дан ошмайдиган пухта ерга улагичдан иборат. Я.қ. ҳимоя қилинадиган объект устига ўрнатидади. Я.қ.нинг иши тож разрядига асосланган (қ. Электрразряди). Атмосферада момақалдироқ бўлган вақтда ҳосил бўладиган кучли электр майдон Я.қ.нипг учила тож разрядни вужудга келтиради. Бу разряд зарядларнинг бино олдида тўпланишига йўл қўймай, уларни ерга ўтказиб туради ва бинони яшин зарбларидан сақлайди.
Якка стерженли Я. қ.нинг ҳимоя зонаси (таъсир лоираси) шакли бўйича чўққисида 45° бурчак ташкил этадиган конусга яқин, якка тросли Я.қ.да ҳимоя зонаси қирралари трос вазифасини ўтовчи уч қиррали призма шақтида бўлади (расмга қ). Электр ст-яларида яшин токини ерга ўтказиб юбориш учун ерга улагич симдан фойдаланилади. Тунукаси ерга уланган тунука томли бинолар, марказий сув билан иситиладиган, водопровод ва ер остидан электр ўтказилган бинолар яшиндан етарлича сақланган бўлади ва уларга махсус Я. қ. ўрнатилмайди. Ичида портлаш хавфини вужудга келтирадиган аралашмалар, чанг, буғ, газлар ҳосил бўладиган биноларни ҳимоя қилиш учун Я.қ. бинолардан нарироққа ўрнатилади. Шунда биноларнинг барча қисмлари Я.қ.нинг таъсир доирасида бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.