Yaşirin iqtisodiyot

Yaşirin iqtisodiyot YAŞIRIN IQTISODIYOT, xufiya iqtisodiyot — iştirokçilar tomonidan oşkora olib borilmaydigan, davlat va jamiyat tomonidan nazorat qilinmaydigan, soliqlar tölanmaydigan, rasmiy davlat statistikasida qayd etilmaydigan iqtisodiy jarayonlar, iqtisodiy faoliyat turlari. Ya.i. oşkora payqab bölmaydigan tovarlar va xizmatlarni işlab çiqariş, taqsimlaş, ayirboşlaş, iste'mol jarayonlari — iqtisodiy munosabatlar bölib, uning negizida ayrim kişilar yoki kişilar guruhi manfaatlari yotadi. Ya.i. dunyoning deyarli hamma mamlakatlarida mavjud.

Ya.i. murakkab köp bosqiçli hodisa, uning tur va şakllari xilmaxil. Ya.i. maqsadi, faoliyati va iqtisodiyijtimoiy oqibatlariga köra bir neça turlarga bölinadi: 1) jinoiy iqtisodiy faoliyat. Bu mutlaqo ma'n etilgan, qonun yöli bilan ta'qib etiladigan işlar bilan şuğullaniş, mas, narkobiznes, pornobiznes, qurol biznesi va h.k.; 2) ğayriqonuniy, ğayriiqtisodiy usullar bilan daromadlarni qayta taqsimlab özlaştirib oliş, mas, öğirlik, bosqinçilik, reket, poraxörlik; 3) ikkilamçi iqtisodiyot — kişilarga zarar keltirmaydigan, ular uçun naf beradigan, lekin rasman ruxsat etilmagan va davlat röyxatidan ötmagan iqtisodiy faoliyat. Ularga yaşirin tadbirkorlik, 1—2 va 5—10 kişi band bölgan yaşirin kiçik korxonalar faoliyati kiradi. Yaşirin tadbirkorlik xizmati körsatiş, q.x., quriliş, savdo, kiyimkeçak işlab çiqarişda keng tarqalgan; 4) rasman ruxsat etilgan faoliyat bilan birga qöşimça ravişda yaşirin işlab çiqarişga qöl uriş, oçiq işlaydigan korxonalarda qöşimça ravişda hisobga kirmagan mahsulot çiqarib, uni yaşirin sotiş; 5) mansabni suiiste'mol qiliş va korrupsiyaga asoslangan iqtisodiy xattiharakatlar. Bular jumlasiga davlat idoralaridagi poraxörlik, yaşirin lobbizm, mansabdan foydalanib subsidiyalar olişni kiritiş mumkin; 6) qalbakilaştirilgan iqtisodiy faoliyat, bu iqtisodiyot davlat sektoriga xos bölib, davlatni aldaşga qaratiladi. Buning eng yaqqol namunasi davlat sektoridagi qöşib yozişlar, qilinmagan işlar uçun davlatdan haq oliş va boşqalar Ya.i. dagi ijtimoiy zararli faoliyat davlat tomonidan qat'iyan taqiqlanadi, hamma çoralar bilan unga qarşi kuraş olib boriladi, ijtimoiy foydali faoliyatning (norasmiy bölsada kişilar talabehtiyojlarini qondiradi) oşkoralikka çiqişi iqtisodiy jihatdan rağbatlantiriladi.

Ya.i. miqyosi yaşirin iqtisodiy aylanma, ya'ni ruxsat etilmagan tovar va xizmatlarni yaratiş va ularni sotiş hajmi bilan belgilanadi. Aylanma xufiyona bölganidan uning aniq hisobkitobi bölmaydi. Buning örniga uni taxminan baholaş usuli qöllaniladi. Ayrim hisobkitoblarga köra, ötgan asr oxirlarida Yer yuzidagi yaşirin iqtisodiy aylanma 8 trln. dollarga yoki jahon yalpi mahsulotining 27,5% ga teng bölgan. BiroqYa.i. miqyosi turli mamlakatlarda farqlanadi. Ya.i. eng rivojlangan mamlakatlarga Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlari kiradi. Mas, 1999 yil Misr va Nigeriyada u yalpi içki mahsulotning 70% ga teng böldi. Ya.i. hissasi eng kam bölgan mamlakat Osiyoda Yaponiya (1—2%), Ğarbiy Yevropada Şveysariya hisoblanadi. MDH mamlakatlarida Ya.i. darajasi örtaça. Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida, mas, AQŞ va Italiyada Ya.i.ning yalpi içki mahsulotdagi hissasi tegişliça 6,4 va 11,4% ni taşkil etdi (1997).

21-asrga kelib iqtisodiyotining globallaşuvi oqibatida Ya.i. milliy doiradan çiqib xalqaro darajaga kötarildi. Ya.i. globallaşuvi bu bir mamlakatdagi Ya.i. boşqa mamlakatga köçirilişida, nojöya biznes işlari bilan şuğullanuvçi xalqaro firmalarning paydo bölişida körinadi. Bunga misol qilib xalqaro narkobiznesni, yaşirin qurol savdosini, işçi kuçining yaşirin migratsiyasini uyuştirişni, offşor zonalar orqali ğayri qonuniy yöllar bilan topilgan pulni «halollab» oliş kabilarni körsatiş mumkin. Bular xalqaro hamjamiyatga katta xatar tugdiradi. Pulni çet mamlakatga yaşirin çiqarib «halollab» olişga qarşi kuraş maqsadlarida xalqaro hamjamiyat maxsus taşkilot — Xalqaro moliyaviy harakatlar guruhini taşkil etgan (36 mamlakat a'zo; 2000).

Ahmadjon Ölmasov, Şarifjon Qobilov.