Yassaviy
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99–100-b. — ziyouz.com
Yassaviy YASSAVIY, Xoja Ahmad Yassaviy (Yassi yaqinidagi Sayram şahri, taxm. 11-asrning 2-yarmi — 1166) — tasavvufning maşhur namoyandalaridan biri, şoir. Otasi Şayx Ibrohim javonmardlik tariqatiga mansub nufuzli zotlardan bölgan. Ya. tuğilgaç, köp ötmay onasi — Muso Şayxning qizi Oyşa xotun vafot etadi. 7 yoşida otasidan ham ajraladi. Ya. tarbiyasi bilan opasi Gavhar Şahnoz maşğul böladi. Ya. opasi bilan Yassiga köçib borgaç, 1ustozi Arslon bob bilan uçraşadi va undan tahsil oladi («Yetti yoşda Arslon bobom izlab topdim...»). Ya. Yassida botin ilmi sirlarini mukammal özlaştirgan. Öşa zamonlarda ilmma'rifatning Movarounnahrdagi markazlaridan bölgan Buxoroda Turkistonning turli tomonlaridan tolibi ilmlar yiğilişgan. Arslon bob körsatmasi bilan Ya. ham Buxoroga boradi. Davrning eng peşqadam olimi va sufiysi Şayx Yusuf Hamadoniy bilan uçraşib, unga murid tuşadi.
Buxoroda u arab tili bilan bir qatorda fors tilini ham çuqur örganadi. Forsiyda yaratilgan tasavvufiy adabiyot bilan tanişadi. Xoja Abduxoliq Ğijduvoniy, Abdulloh Barqiy, Xoja Hasan Andoqiylar bilan hamsuhbat va hammaslak bölib, Yusuf Hamadoniy muridlari qatoridan örin oladi.
Alişer Navoiy Ya. töğrisida «Maqomoti oliy va maşhur, karomoti matavoliy va nomahsur ermiş. Murid va ashob ğoyatsiz va şohu gado aning irodat va ixlosi ostonida nihoyatsiz ermiş», — deydi. Bu fikr Ya.ning Yassiga qaytib kelib, yangi bir tariqatga asos solgan murşid sifatida şuhrat topgan davrlariga tegişlidir. Ya. turkiy xalqlarni islomga yanada kengroq jalb qiliş va tasavvuf ğoyalarini omma köngliga çuqur singdiriş maqsadida şe'riyatdan ham foydalangan. Abdurauf Fitratning ta'kidlaşiça, Ya.ning «adabiyotda tutgan yöli sodda xalq şoirlarimizning tutğon yölidir... Uning hikmatlari vaznda, qofiyada, uslubda xalq adabiyoti atalgan şe'rlar bilan barobar».
Ya. nuqtai nazarida hikmat — «ilmi laduniy», ya'ni ilmi ğaybu haqoyiq va ilohiy sirlarni kaşf aylaş mazmuniga ham ega. Ya.ning özi «Devoni hikmat» nomi bilan biron bir kitob yaratmagan. Uşbu nodir asar uning murid va izdoşlari tomonidan tartib berilgan. Lekin bu narsa hikmat majmuasining Ya.ga aloqasi yöq, degan da'voni ilgari surişga asos bermaydi. Söfi Olloyor Ya. haqida fikr bildirib, yana şunday degan:
Şariatda edi ul oftobe,
Qolibdur bizga ul erdin kitobe.
«Devoni hikmat»da ilohiy işq va oşiqlik, ma'rifat va oriflik saodati, fanodan baqoga yetişiş tuşunçalari nihoyatda samimiy va ta'sirli ohanglarda yoritib berilgan. «Devoni hikmat»dagi barça şe'rlar ham Ya.ga mansub emas. Unga Ya. izdoşlarining ijod namunalari ham kiritilgan. Bu esa, tabiiyki, hikmatlar tili va uslubida ma'lum özgarişlar hosil qilgan. Lekin Ya.ning önlab izdoşlaridan heç biri ustozlari boşlagan ğoyaviy, axloqiy, ma'naviyma'rifiy va mafkuraviy yönalişni özgartirmagan. Buni Ya. hayoti, tariqati va ijodiyotidan bahs yuritilgan önlab qadimiy manbalar, ayniqsa, Sulton Ahmad Haziniyning «Javohir ulabror min amvojil bihor» asari ham töla tasdiqlaydi.
Ya.ning faqat ijodiyoti emas, qança umr körib, qaçon vafot etganligi ham bahsli. U hikmatlaridan birida «Yuz yigirma beşga kirdim, bilolmadim», deydiki, bu sözlar tarixiy haqiqatdan köra, manoqibiy mazmunga ega. Bundan taşqari, 125 yillik uzoq bir umrning yarmidan köpini «yer osti»da («Oltmiş uçda yer ostiga kirdim mano», deydi Ya.) ötkaziş aql bovar etmas hodisadir. Lekin köpçilik tadqiqotçilar uning vafot tarixini 1166—67 yil deb qayd etişgan.
Uzoq vaqt mobaynida Ya. hayoti va ijodiyotini ilmiy jihatdan tadqiq etişga imkon berilmadi. Asarlarini naşr qilişga yöl qöyilmadi. Ötgan asrning 70-y.larida Ya.ning milliy madaniyat, til va adabiyot tarixidagi xizmatlarini töğri baholaş yölidagi urinişlar esa qoralandi. Mustaqillik arafasida, xususan, Özbekiston istiqlolga erişgandan keyin yassaviyşunoslikda yangi davr boşlandi. Dastlab turli gaz. va jur.larda «Devoni hikmat»dan namunalar e'lon qilingan bölsa, 1990—92 ylarda uning 2 mustaqil naşri kitobxonlar qöliga yetkazildi. Uşbu naşrlar nafaqat Özbekistonda, balki boşqa turkiy davlatlarda ham bu buyuk mutasavvifning hayoti, adabiyma'rifiy faoliyati, izdoşlari xizmatiga qiziqişni kuçaytirdi. 1993 yil Özbekistonda Ya.ga bagişlab ilmiy anjumanlar ötkazilib, ma'ruzalar matni alohida majmua şaklida çop etildi. Matbuotda Ya.ning şaxsiyati, tariqati, şe'riyatidan bahs yuritilgan maqolalar bosilib çiqdi. Özbekistondagi bir qança köça va mahalla Ya. nomi bilan ataladi. Sulton ulorifin kamolotining yuksaklarga kötarilişiga guvoh bölgan va jasadi dafn etilgan köhna Yassi şahrida esa Ya. nomidagi un-t mavjud.
Badiiy ijodda ham Ya. obrazini yaratiş böyiça izlanişlar olib borilmoqda. Yozuvçi Sa'dulla Siyoyev «Yassaviyning sönggi safari» romanining 1-kitobini (1994) çop ettirdi.
As: Hikmatlar, T., 1990; Devoni hikmat, T., 1992; Devoni hikmat [Yangi topilgan namunalar], T., 2004.
Ad. Haqqul I ., Ahmad Yassaviy, T., 2001.
Ibrohim Haqqul.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯССАВИЙ, Хожа Аҳмад Яссавий (Ясси яқинидаги Сайрам шаҳри, тахм. 11-асрнинг 2-ярми — 1166) — тасаввуфнинг машҳур намояндаларидан бири, шоир. Отаси Шайх Иброҳим жавонмардлик тариқатига мансуб нуфузли зотлардан бўлган. Я. туғилгач, кўп ўтмай онаси — Мусо Шайхнинг қизи Ойша хотун вафот этади. 7 ёшида отасидан ҳам ажралади. Я. тарбияси билан опаси Гавҳар Шаҳноз машғул бўлади. Я. опаси билан Яссига кўчиб боргач, 1устози Арслон боб билан учрашади ва ундан таҳсил олади («Етти ёшда Арслон бобом излаб топдим...»). Я. Яссида ботин илми сирларини мукаммал ўзлаштирган. Ўша замонларда илммаърифатнинг Мовароуннаҳрдаги марказларидан бўлган Бухорода Туркистоннинг турли томонларидан толиби илмлар йиғилишган. Арслон боб кўрсатмаси билан Я. ҳам Бухорога боради. Даврнинг энг пешқадам олими ва суфийси Шайх Юсуф Ҳамадоний билан учрашиб, унга мурид тушади.
Бухорода у араб тили билан бир қаторда форс тилини ҳам чуқур ўрганади. Форсийда яратилган тасаввуфий адабиёт билан танишади. Хожа Абдухолиқ Ғиждувоний, Абдуллоҳ Барқий, Хожа Ҳасан Андоқийлар билан ҳамсуҳбат ва ҳаммаслак бўлиб, Юсуф Ҳамадоний муридлари қаторидан ўрин олади.
Алишер Навоий Я. тўғрисида «Мақомоти олий ва машҳур, каромоти матаволий ва номаҳсур эрмиш. Мурид ва асҳоб ғоятсиз ва шоҳу гадо анинг иродат ва ихлоси остонида ниҳоятсиз эрмиш», — дейди. Бу фикр Я.нинг Яссига қайтиб келиб, янги бир тариқатга асос солган муршид сифатида шуҳрат топган даврларига тегишлидир. Я. туркий халқларни исломга янада кенгроқ жалб қилиш ва тасаввуф ғояларини омма кўнглига чуқур сингдириш мақсадида шеъриятдан ҳам фойдаланган. Абдурауф Фитратнинг таъкидлашича, Я.нинг «адабиётда тутган йўли содда халқ шоирларимизнинг тутғон йўлидир... Унинг ҳикматлари вазнда, қофияда, услубда халқ адабиёти аталган шеърлар билан баробар».
Я. нуқтаи назарида ҳикмат — «илми ладуний», яъни илми ғайбу ҳақойиқ ва илоҳий сирларни кашф айлаш мазмунига ҳам эга. Я.нинг ўзи «Девони ҳикмат» номи билан бирон бир китоб яратмаган. Ушбу нодир асар унинг мурид ва издошлари томонидан тартиб берилган. Лекин бу нарса ҳикмат мажмуасининг Я.га алоқаси йўқ, деган даъвони илгари суришга асос бермайди. Сўфи Оллоёр Я. ҳақида фикр билдириб, яна шундай деган:
Шариатда эди ул офтобе,
Қолибдур бизга ул эрдин китобе.
«Девони ҳикмат»да илоҳий ишқ ва ошиқлик, маърифат ва орифлик саодати, фанодан бақога етишиш тушунчалари ниҳоятда самимий ва таъсирли оҳангларда ёритиб берилган. «Девони ҳикмат»даги барча шеърлар ҳам Я.га мансуб эмас. Унга Я. издошларининг ижод намуналари ҳам киритилган. Бу эса, табиийки, ҳикматлар тили ва услубида маълум ўзгаришлар ҳосил қилган. Лекин Я.нинг ўнлаб издошларидан ҳеч бири устозлари бошлаган ғоявий, ахлоқий, маънавиймаърифий ва мафкуравий йўналишни ўзгартирмаган. Буни Я. ҳаёти, тариқати ва ижодиётидан баҳс юритилган ўнлаб қадимий манбалар, айниқса, Султон Аҳмад Ҳазинийнинг «Жавоҳир улаброр мин амвожил биҳор» асари ҳам тўла тасдиқлайди.
Я.нинг фақат ижодиёти эмас, қанча умр кўриб, қачон вафот этганлиги ҳам баҳсли. У ҳикматларидан бирида «Юз йигирма бешга кирдим, билолмадим», дейдики, бу сўзлар тарихий ҳақиқатдан кўра, маноқибий мазмунга эга. Бундан ташқари, 125 йиллик узоқ бир умрнинг ярмидан кўпини «ер ости»да («Олтмиш учда ер остига кирдим мано», дейди Я.) ўтказиш ақл бовар этмас ҳодисадир. Лекин кўпчилик тадқиқотчилар унинг вафот тарихини 1166—67 йил деб қайд этишган.
Узоқ вақт мобайнида Я. ҳаёти ва ижодиётини илмий жиҳатдан тадқиқ этишга имкон берилмади. Асарларини нашр қилишга йўл қўйилмади. Ўтган асрнинг 70-й.ларида Я.нинг миллий маданият, тил ва адабиёт тарихидаги хизматларини тўғри баҳолаш йўлидаги уринишлар эса қораланди. Мустақиллик арафасида, хусусан, Ўзбекистон истиқлолга эришгандан кейин яссавийшуносликда янги давр бошланди. Дастлаб турли газ. ва жур.ларда «Девони ҳикмат»дан намуналар эълон қилинган бўлса, 1990—92 йларда унинг 2 мустақил нашри китобхонлар қўлига етказилди. Ушбу нашрлар нафақат Ўзбекистонда, балки бошқа туркий давлатларда ҳам бу буюк мутасаввифнинг ҳаёти, адабиймаърифий фаолияти, издошлари хизматига қизиқишни кучайтирди. 1993 йил Ўзбекистонда Я.га багишлаб илмий анжуманлар ўтказилиб, маърузалар матни алоҳида мажмуа шаклида чоп этилди. Матбуотда Я.нинг шахсияти, тариқати, шеъриятидан баҳс юритилган мақолалар босилиб чиқди. Ўзбекистондаги бир қанча кўча ва маҳалла Я. номи билан аталади. Султон улорифин камолотининг юксакларга кўтарилишига гувоҳ бўлган ва жасади дафн этилган кўҳна Ясси шаҳрида эса Я. номидаги ун-т мавжуд.
Бадиий ижодда ҳам Я. образини яратиш бўйича изланишлар олиб борилмоқда. Ёзувчи Саъдулла Сиёев «Яссавийнинг сўнгги сафари» романининг 1-китобини (1994) чоп эттирди.
Ас: Ҳикматлар, Т., 1990; Девони ҳикмат, Т., 1992; Девони ҳикмат [Янги топилган намуналар], Т., 2004.
Ад. Ҳаққул И ., Аҳмад Яссавий, Т., 2001.
Иброҳим Ҳаққул.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.