Yassaviy majmuasi

Yassaviy majmuasi YASSAVIY MAJMUASI, Xoja Ahmad Yassaviy me'moriy majmuasi — Turkiston (qad. Yassi) şahridagi me'moriy yodgorlik (1389—95); Qozoğiston hududida. Dastlab Xoja Ahmad Yassaviy qabri ustida kiçik maqbara qurilgan (12-asr). Keyin Amir Temur tomonidan ulkan mahobatli maqbara majmui bunyod etilgan, bino loyihasini işlab çiqişda uning özi şaxsan iştirok etgan. Qurilişga devonning xayriya işlari boşliği Mavlono Ubaydulla Sadr boş etib tayinlangan. Quriliş qisqa muddatda zudlik bilan boşlanib jadal qurila boşlangan, biroq Amir Temurning vafoti (1405)dan söng quriliş töxtab qolgan. Bino oldidagi ulkan peştoqni Buxoro hukmdori Abdullaxon II (1583—98) tiklaşga harakat qilgan. Ya.m. kölami jihatdan öşa davrlarda bunyod etilgan Bibixonim jome masjidi, Şahrisabzdagi Oqsaroy va Dor usSiyodaş majmuiga tenglaşadi.

Ya.m. janubdan şim.ga çözilgan törtburçak tarhli (46,5x65,5 m), peştoqgumbazli; mujassamot markazida jamoatxona va uning atrofida görxona, masjid, katta va kiçik oqsaroy, kitobxona, halimxona, quduqxona va 2 qavatli hujralar (jami 35 dan ortiq xonalar) joylaşgan; majmuaning jan.ğarb tomonidagi yer osti çillaxonasi Yassaviy davrida paydo bölgan, keyingi davrlarda qayta tuzatilgan. Majmua taşqi devorlarining qalinligi 1,8—2 m, jamoatxona devorining qalinligi 3 m. Mahobatli bino jamoatxona bilan boğlangan 2 qavatli 8 yölak (dahliz)lar bilan simmetrik tarzda 8 qismga bölingan (yölaklardan 2 tasining boşi berk); görxonaga jamoatxona bilan boğlanmagan alohida yölak orqali kiriladi, kiriş eşigi tepasidagi toş lavhaga majmua Amir Temur buyruğiga binoan bunyod etilgani qayd etilgan. Majmuaning boş tarzidagi ulkan peştoq (kengligi 50 m, ravoğiniki 18,2 m)ning ikki yoniga guldastalar, orqa burçaklariga ustungöşalar işlangan, peştoq orqali jamoatxonaga kiriladi, jamoatxona (bal. 37,5 m) katta gumbaz (diametri 18,2 m) bilan yopilgan; xona örtasiga qirq quloqli nazirniyoz qozoni örnatilgan (usta Abdulaziz ibn Şarafiddin işi), bu yerda haftada 2 marta kambağal beçoralar va musofirlarga halim tortilgan. Jamoatxona töridagi görxona (7,15x7,15 m) da yaşil yaşma toşidan işlangan sağana (3,25x2,2 m) bölib, unda öyma naqşlar va kitobalar saqlangan. Görxona va masjid qöşqavatli gumbaz bilan yopilgan: görxonaning taşqi gumbazi (diametri 10 m, bal. 21 m) 52 ta qovurğali bölib, sirkori koşinlar bilan kitobalar bitilgan baland poygumbazga örnatilgan, masjid gumbazining poygumbazida 16 ta panjarali darçalari bor, şiftidagi 6 qirrali yulduz şakli xonaga jozibadorlik baxş etgan, ayniqsa mehrob (3,5x2,5 m) haşamdor bezatilgan. Jamoatxona, görxona, masjidning içki devorlariga ravoqlar işlanib, xonalar içi kengaytirilgan, gumbaz va ravoqlar muqarnaslar bilan töldirilgan. Bino kölamini uning taşqi bezaklaridagi koşinkori handasiy naqş va kitobalar ham ta'kidlaydi. Ya.m.ning taşqi devor yuzasi 3 qismga bölinib, poydevoriga (bal. 1,85 m) koşinkori girih naqşlar, örta asosiy qismga yirik handasiy şakllar va yuqori hoşiya (friz) qismiga (bal. 2,62 m) kitobalar işlangan. Görxona va masjid içkarisi hallangan rangli koşinlar bilan ziynatlangan. Bino eşiklari yoğoç öymakorligida bezatilgan, metall qismlari rixtagarlik, kandakorlik usulida bajarilgan.

Ya.m. bezaklari orasida usta Safar, Hoji Hasan Şeroziy (1397), Şams Abd ulVahhob Şeroziy, Izzatiddin ibn Tojiddin Isfahoniy nomlari saklangan.

Ya.m.da Uluğbeyuşş qizi Robiya Sulton begim maqbarasi bunyod etilgan (15- asr). 16-asrda Ya.m.ga qöşimça binolar qurilgan, majmuaning ayrim xonalaridan görxona sifatida foydalanilgan (mas, Abulxayrxon va boşqalar dafn etilgan). 19-asrda Qöqon xoni tomonidan majmua atrofidagi hudud ğişt devor bilan öralib, qal'aga aylantirilgan.

Ya.m. turli davrlarda ilmiy örganilgan, ta'mirlangan, poydevori mustahkamlangan. 1975 yilda me'moriy hudud (65 ga)ni himoyalaş boş rejasi qabul qilingan. Ya.m. 1978 yildan muzeyga aylantirilgan.

Ad:. Nurmuxammedov N ., Arxitekturniy kompleks Axmeda Yasavi, AlmaAta, 1988.

Pölat Zohidov.