Yaxşilik va yomonlik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–108-b. — ziyouz.com
Yaxşilik va yomonlik — axloq şunoslik fanining juft tuşunçasi. Odamlarning xatti-harakatlariga, ijtimoiy hodisalarga berilgan ijobiy yoki salbiy bahoni ifodalaydi. Yaxşilik — eng muhim fazilat bölib, inson faoliyatining asl va azaliy mohiyatini anglatadi. U insonga kuçli ruhiy lazzat bağişlaşi barobarida, uni şaxsga aylantiradigan haqiqiy baxtga olib boradi. Şuning uçun ham «ezgu (yaxşi) fikr», «ezgu (yaxşi) söz», «ezgu (yaxşi) amal» tuşunçalari Avestodan tortib, barça muqaddas kitoblarda yetakçi örin egallagan. Yaxşilik insonning axloqiy va amaliy faoliyatida yuzaga çiqib, unda kamtarlik, oçiqköngillilik, mardlik, halollik, insoflilik, adolat, rostgönlik kabi fazilatlar mujassam böladi. Yomonlik — yaxşilikning ziddi, şaxs va jamiyat taraqqiyotiga tösqinlik qiluvçi illat. Yolğonçilik, pastkaşlik, munofikdik, behayolik, rahmsizlik, nomardlik, xiyonat kabi tuşunçalarda namoyon böladi. Diniy nuqtai nazardan yaxşilik ilohiy inoyat, yomonlik esa insondagi şaytoniy va hayvoniy xislatlarning ifodasi tarzida talqin qilinadi; yaxşilik ham, yomonlik ham insonning ixtiyor erkinligidan qay darajada foydalanişining oqibati sanaladi. Qur'onda yaxşilik qiliş insonning tabiiy burçi ekani, Alloh insonga özining ne'matlari bilan ehson qilganidek, inson ham boşqalarga yaxşilik qilişi lozimligi ta'kidlanadi. Musulmonlar tasavvuriga köra, odamlar bu dunyodagi yaxşi işlari uçun narigi dunyoda mukofotini oladi, ya'ni huzurhalovatga muyassar böladi, yomon işlari uçun dözax azobiga duçor etiladi. Qur'onda «Agar çiroyli amallar qilsangizlar — özlaringizga yaxşilik qilgan bölursizlar. Agar yomon, gunoh amallar qilsangizlar ham özlaringiz uçundir», deyiladi (17sura, 7oyat). Keyingi davrlarda Ya. va yo. inson öz manfaatlarini himoya qilişda töğri yoki notöğri yöl tutişi natijasida yuzaga keladi, degan fikr örtaga taşlandi. Mutafakkirlar yomonlikni inson hayotidan çiqarib taşlaş uçun uni vujudga keltiruvçi ijtimoiy şaroitni yöq qiliş zarur deb ta'lim beradi. Ya. va yo. tuşunçalari inson faoliyatini baholaş xususiyatiga ega: uni insonning uluğligi yoki tubanligini ölçaydigan muqaddas taroziga öxşatiş mumkin. Inson şaxsidagi yutuq va kamçiliklar, jamiyatning takomilga erişgan yoki erişmagani şu mezonlar bilan ölçanadi. Qaysi jamiyatda yaxşilik köpayib, yomonlik kamayib borsa, öşa jamiyat axloqiy yuksaklikka, farovonlikka, taraqqiyotga tezroq erişadi; şaxsiy munosabatlarda xiyonat, ğazab, kibr, hasad, qasd, munofiqlik kabi illatlar asta-sekin yöqolib, xuşxulqlik, şirinsuxanlik, halollik, bağrikenglik singari fazilatlar köproq örin egallab boradi, natijada jamiyatda yaxşilikning ustuvor bölişiga olib keladi.
Abdulla Şer.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯХШИЛИК ВА ЁМОНЛИК — ахлоқ шунослик фанининг жуфт тушунчаси. Одамларнинг хатти-ҳаракатларига, ижтимоий ҳодисаларга берилган ижобий ёки салбий баҳони ифодалайди. Яхшилик — энг муҳим фазилат бўлиб, инсон фаолиятининг асл ва азалий моҳиятини англатади. У инсонга кучли руҳий лаззат бағишлаши баробарида, уни шахсга айлантирадиган ҳақиқий бахтга олиб боради. Шунинг учун ҳам «эзгу (яхши) фикр», «эзгу (яхши) сўз», «эзгу (яхши) амал» тушунчалари Авестодан тортиб, барча муқаддас китобларда етакчи ўрин эгаллаган. Яхшилик инсоннинг ахлоқий ва амалий фаолиятида юзага чиқиб, унда камтарлик, очиқкўнгиллилик, мардлик, ҳалоллик, инсофлилик, адолат, ростгўнлик каби фазилатлар мужассам бўлади. Ёмонлик — яхшиликнинг зидди, шахс ва жамият тараққиётига тўсқинлик қилувчи иллат. Ёлғончилик, пасткашлик, мунофикдик, беҳаёлик, раҳмсизлик, номардлик, хиёнат каби тушунчаларда намоён бўлади. Диний нуқтаи назардан яхшилик илоҳий иноят, ёмонлик эса инсондаги шайтоний ва ҳайвоний хислатларнинг ифодаси тарзида талқин қилинади; яхшилик ҳам, ёмонлик ҳам инсоннинг ихтиёр эркинлигидан қай даражада фойдаланишининг оқибати саналади. Қуръонда яхшилик қилиш инсоннинг табиий бурчи экани, Аллоҳ инсонга ўзининг неъматлари билан эҳсон қилганидек, инсон ҳам бошқаларга яхшилик қилиши лозимлиги таъкидланади. Мусулмонлар тасаввурига кўра, одамлар бу дунёдаги яхши ишлари учун нариги дунёда мукофотини олади, яъни ҳузурҳаловатга муяссар бўлади, ёмон ишлари учун дўзах азобига дучор этилади. Қуръонда «Агар чиройли амаллар қилсангизлар — ўзларингизга яхшилик қилган бўлурсизлар. Агар ёмон, гуноҳ амаллар қилсангизлар ҳам ўзларингиз учундир», дейилади (17сура, 7оят). Кейинги даврларда Я. ва ё. инсон ўз манфаатларини ҳимоя қилишда тўғри ёки нотўғри йўл тутиши натижасида юзага келади, деган фикр ўртага ташланди. Мутафаккирлар ёмонликни инсон ҳаётидан чиқариб ташлаш учун уни вужудга келтирувчи ижтимоий шароитни йўқ қилиш зарур деб таълим беради. Я. ва ё. тушунчалари инсон фаолиятини баҳолаш хусусиятига эга: уни инсоннинг улуғлиги ёки тубанлигини ўлчайдиган муқаддас тарозига ўхшатиш мумкин. Инсон шахсидаги ютуқ ва камчиликлар, жамиятнинг такомилга эришган ёки эришмагани шу мезонлар билан ўлчанади. Қайси жамиятда яхшилик кўпайиб, ёмонлик камайиб борса, ўша жамият ахлоқий юксакликка, фаровонликка, тараққиётга тезроқ эришади; шахсий муносабатларда хиёнат, ғазаб, кибр, ҳасад, қасд, мунофиқлик каби иллатлар аста-секин йўқолиб, хушхулқлик, ширинсуханлик, ҳалоллик, бағрикенглик сингари фазилатлар кўпроқ ўрин эгаллаб боради, натижада жамиятда яхшиликнинг устувор бўлишига олиб келади.
Абдулла Шер.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.