«Yaylov yöli»
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–19-b. — ziyouz.com
«Yaylov yöli» «YAYLOV YÖLI», «Oltin yöli» — Xitoydan Mongoliya, Oltoy va Qozoğiston yaylovlari orqali ötib Janubiy Osiyo va Şarqiy Yevropa mamlakatlariga boradigan qadimiy savdo yölining nomi. Keyingi paytlarda uşbu yöl ham Buyuk ipak yöli deb atalmoqda. Yölning «oltin yöli» deb atalişi uning qadim zamondagi Oltin toğ, ya'ni Oltoy toğ etaklarida joylaşgan yaylovlardan ötganligi bilan boğliqdir. Hun imperiyasi, Turk xoqonligi, Uyğur xoqonligi va Möğul imperiyasi davrida siyosiy, harbiy va iqtisodiy jihatdan uşbu yölning mavqei baland bölgan. Qadim zamondan Xitoyga sotiladigan otlar va boşqalar hayvonlarni haydab borişda uşbu yöldan foydalanilgan.
Xitoy, Özbekiston, Eron, Turkiya kabi mamlakatlarning şim.da bepoyon dalalar va yaylovlar joylaşgan. Arxeologik ma'lumotlar, qoya toşlarga solingan suratlar va yozma manbalar ham uşbu dalalarda bundan bir neça ming yillar muqaddam çorvaçilik bilan şuğullanadigan xalqlar yaşaganligini töla tasdiqlaydi. Möğuliston, Oltoy, Şim. Qozoğiston kabi joylarda oçilgan qabrlar içidan topilgan ipak mato bölaklari, mis va jezdan yasalgan közgu, temir asboblar uşbu mintaqalarning Xitoy va ğarb mamlakatlar bilan aloqada bölganligidan dalolat beradi.
Xitoy adabiyotida uşbu yöl «Saoyuan lu» («Yaylov yöli»), «Saoyuan siçou çjilu» («Yaylovlararo ötgan ipak yöli») deb ataladi. Olimlarning fikriça, miloddan oldingi bir neça asr davomida Yevropa mamlakatlarida paydo bölib qolgan Xitoyning ipak matolari ma'lum miqdorda «Ya.y.» orqali borgan.
«Ya.y.»da harakat qilgan xalqlar çorva bilan birga hunarmandçilik, jundan mato, gilam töqiş, aravalar yasaş, temirçilik va metalldan qurolyaroq, turli buyumlar işlab çiqariş bilan şuğullangan. Öz mahsulotlarini ötroq xalqlar işlab çiqargan mahsulotlarga almaşgan.
Şu bois mazkur yölni ham «ipak yöli» deb atasa xato bölmaydi. Ammo yaylovlararo ötgan yölni Buyuk ipak yölining asosiy magistral yönalişi deb aytiş qiyin. Binobarin, qadimiy Xitoy manbalarida Ğarb bilan Şarqni boğlab turgan asosiy savdo yöli qadimiy Xitoydan, ya'ni Xuanxe daryosining örta va quyi qirğoqlaridagi şaharlardan Xesi yölagi, Taklamakon çöli atrofidagi şaharlar, Pomir, hoz. Qirğiziston, Özbekiston, Turkmaniston, Eron, Turkiya orqali Yevropaga boradigan yöllardan iboratligi bayon etilgan.
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЯЙЛОВ ЙЎЛИ», «Олтин йўли» — Хитойдан Монголия, Олтой ва Қозоғистон яйловлари орқали ўтиб Жанубий Осиё ва Шарқий Европа мамлакатларига борадиган қадимий савдо йўлининг номи. Кейинги пайтларда ушбу йўл ҳам Буюк ипак йўли деб аталмоқда. Йўлнинг «олтин йўли» деб аталиши унинг қадим замондаги Олтин тоғ, яъни Олтой тоғ этакларида жойлашган яйловлардан ўтганлиги билан боғлиқдир. Ҳун империяси, Турк хоқонлиги, Уйғур хоқонлиги ва Мўғул империяси даврида сиёсий, ҳарбий ва иқтисодий жиҳатдан ушбу йўлнинг мавқеи баланд бўлган. Қадим замондан Хитойга сотиладиган отлар ва бошқалар ҳайвонларни ҳайдаб боришда ушбу йўлдан фойдаланилган.
Хитой, Ўзбекистон, Эрон, Туркия каби мамлакатларнинг шим.да бепоён далалар ва яйловлар жойлашган. Археологик маълумотлар, қоя тошларга солинган суратлар ва ёзма манбалар ҳам ушбу далаларда бундан бир неча минг йиллар муқаддам чорвачилик билан шуғулланадиган халқлар яшаганлигини тўла тасдиқлайди. Мўғулистон, Олтой, Шим. Қозоғистон каби жойларда очилган қабрлар ичидан топилган ипак мато бўлаклари, мис ва жездан ясалган кўзгу, темир асбоблар ушбу минтақаларнинг Хитой ва ғарб мамлакатлар билан алоқада бўлганлигидан далолат беради.
Хитой адабиётида ушбу йўл «Цаоюан лу» («Яйлов йўли»), «Цаоюан сичоу чжилу» («Яйловлараро ўтган ипак йўли») деб аталади. Олимларнинг фикрича, милоддан олдинги бир неча аср давомида Европа мамлакатларида пайдо бўлиб қолган Хитойнинг ипак матолари маълум миқдорда «Я.й.» орқали борган.
«Я.й.»да ҳаракат қилган халқлар чорва билан бирга ҳунармандчилик, жундан мато, гилам тўқиш, аравалар ясаш, темирчилик ва металлдан қуроляроқ, турли буюмлар ишлаб чиқариш билан шуғулланган. Ўз маҳсулотларини ўтроқ халқлар ишлаб чиқарган маҳсулотларга алмашган.
Шу боис мазкур йўлни ҳам «ипак йўли» деб атаса хато бўлмайди. Аммо яйловлараро ўтган йўлни Буюк ипак йўлининг асосий магистрал йўналиши деб айтиш қийин. Бинобарин, қадимий Хитой манбаларида Ғарб билан Шарқни боғлаб турган асосий савдо йўли қадимий Хитойдан, яъни Хуанхэ дарёсининг ўрта ва қуйи қирғоқларидаги шаҳарлардан Хэси йўлаги, Такламакон чўли атрофидаги шаҳарлар, Помир, ҳоз. Қирғизистон, Ўзбекистон, Туркманистон, Эрон, Туркия орқали Европага борадиган йўллардан иборатлиги баён этилган.
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.