Yem-xaşak
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com
Yem-xaşak — q. x. hayvonlarini boqişda işlatiladigan, tarkibida özlaştiriladigan (hazm böladigan) ozuqa moddalari bölgan, asosan, ösimlik, hayvonot, mikrobiologik va kimyoviy mahsulotlardan iborat ozuqalar.
Olinadigan manbai, i. ç. texnologiyasi, tayyorlaş va qöllaş usuli, hayvonlarning oziqlanişidagi ahamiyatiga qarab Ye.-x. bir neça guruhlarga bölinadi. Ye.-x., odatda, kökat, xaşak, yem, mineral va şirali ozuqalarga bölinadi.
Yaylovlardagi tabiiy hamda ekilgan ötlar kökat ozuqaga kiradi. Kökatning quruq moddasi tarkibida protein (6,5—20%), azotsiz ekstraktiv moddalar (35—45%), yoğ, mineral moddalar, kletçatka va quritilmaganda köp mikdorda karotin, vitamin A, S, Ye böladi. Silos, ildizmevalar, xaşaki poliz ekinlari mahsulotlari şirali ozuqaga kiradi. Bular tarkibida 75—90% hujayra şirasi, turli vitaminlar bor. Mol boqişda qand lavlagi sanoati, spirt va pivoçilik korxonalari çiqindilaridan ham şirali ozuqa sifatida foydalaniladi. Quruq beda, piçan, somon, poxol, ğalla çorisi, şox-şabbadan tayyorlangan ozuqalar, çigit şulxasi va b. xaşak (dağal xaşak) ozuqaga kiradi. Bular tarkibida 25—40% kletçatka böladi. Piçan, ayniqsa, dukkak-lilardan tayyorlanganda, oqsil, mineral moddalar va vitaminlarga boy. Xaşak hayvonlarni oziqlantirişda töyimli moddalar manbai bölib, ov-qat hazm qiliş sistemasi işini nor-mallaştiradi. 1 kg beda piçanida 0,5— 0,52 ozuqa birligi, 120 g hazm böluvçi protein, 30—50 mg/kg karotin bor.
Arpa, suli, makkajöxori, oq jöxori, nöxat, tegirmon çiqindilari (kepak, un gardi va b.), yoğ-moy sanoati çiqindilari (kunjara, şrot — kukun kunjara va b.) yemta kiradi. Bular oqsil, uglevod va b. turli moddalarga boy bölib, töyimliligi jihatdan boşqa ozuqalardan ustun turadi. Oş tuzi, bör, suyak uni, ftorsizlantirilgan pretsipitat, sintetik azotli birikmalar (aminokislotalar, karbamid, ammoniy tuzlari, vitaminli va fermentli preparatlar, ozuqa antibiotiklari, dori-darmon moddalari va b.lar) mineral ozuqaga kiradi. Yirik şaharlar atrofidagi xöjaliklarda mol boqişda oşxona va b. ovqatlaniş korxonalaridan çiqadigan oziq-ovqat qoldiqlaridan ham ozuqa sifatida foydalaniladi (yana q. Ozuqalar).
Kaudenbay Karibayev, Kurbonxöja Ğulomqodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕМ-ХАШАК — қ. х. ҳайвонларини боқишда ишлатиладиган, таркибида ўзлаштириладиган (ҳазм бўладиган) озуқа моддалари бўлган, асосан, ўсимлик, ҳайвонот, микробиологик ва кимёвий маҳсулотлардан иборат озуқалар.
Олинадиган манбаи, и. ч. технологияси, тайёрлаш ва қўллаш усули, ҳайвонларнинг озиқланишидаги аҳамиятига қараб Е.-х. бир неча гуруҳларга бўлинади. Е.-х., одатда, кўкат, хашак, ем, минерал ва ширали озуқаларга бўлинади.
Яйловлардаги табиий ҳамда экилган ўтлар кўкат озуқага киради. Кўкатнинг қуруқ моддаси таркибида протеин (6,5—20%), азотсиз экстрактив моддалар (35—45%), ёғ, минерал моддалар, клетчатка ва қуритилмаганда кўп микдорда каротин, витамин А, С, Е бўлади. Силос, илдизмевалар, хашаки полиз экинлари маҳсулотлари ширали озуқага киради. Булар таркибида 75—90% ҳужайра шираси, турли витаминлар бор. Мол боқишда қанд лавлаги саноати, спирт ва пивочилик корхоналари чиқиндиларидан ҳам ширали озуқа сифатида фойдаланилади. Қуруқ беда, пичан, сомон, похол, ғалла чориси, шох-шаббадан тайёрланган озуқалар, чигит шулхаси ва б. хашак (дағал хашак) озуқага киради. Булар таркибида 25—40% клетчатка бўлади. Пичан, айниқса, дуккак-лилардан тайёрланганда, оқсил, минерал моддалар ва витаминларга бой. Хашак ҳайвонларни озиқлантиришда тўйимли моддалар манбаи бўлиб, ов-қат ҳазм қилиш системаси ишини нор-маллаштиради. 1 кг беда пичанида 0,5— 0,52 озуқа бирлиги, 120 г ҳазм бўлувчи протеин, 30—50 мг/кг каротин бор.
Арпа, сули, маккажўхори, оқ жўхори, нўхат, тегирмон чиқиндилари (кепак, ун гарди ва б.), ёғ-мой саноати чиқиндилари (кунжара, шрот — кукун кунжара ва б.) емта киради. Булар оқсил, углевод ва б. турли моддаларга бой бўлиб, тўйимлилиги жиҳатдан бошқа озуқалардан устун туради. Ош тузи, бўр, суяк уни, фторсизлантирилган преципитат, синтетик азотли бирикмалар (аминокислоталар, карбамид, аммоний тузлари, витаминли ва ферментли препаратлар, озуқа антибиотиклари, дори-дармон моддалари ва б.лар) минерал озуқага киради. Йирик шаҳарлар атрофидаги хўжаликларда мол боқишда ошхона ва б. овқатланиш корхоналаридан чиқадиган озиқ-овқат қолдиқларидан ҳам озуқа сифатида фойдаланилади (яна қ. Озуқалар).
Кауденбай Карибаев, Курбонхўжа Ғуломқодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.