Yengil atletika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30-b. — ziyouz.com
Yengil atletika — sportning eng ommaviy turlaridan biri; turli masofalarga yuguriş, sportça yuriş, sakraş (balandlikka, uzunlikka, uç hatlab, langarçöp b-n), uloqtiriş (nayza, lappak, bosqon), yadro irğitiş, köpkuraş (önkuraş, yettikuraş) maşqlarini öz içiga oladi. Ye.a.da 50 dan ziyod maşq bor, ulardan 49 tasi Olimpiada öyinlari dasturiga kiri-tilgan (2000 y.gi Sidney olimpiadasida erkaklar Ye.a.ning 22, ayollar 20 turida musobaqalaşişdi). Bundan taşqari, Ye.a. zamonaviy beşkuraş va triatlon sport turlarining bir maşqini taşkil etadi, barça sport turlarining maşgulot, ta'lim muassasalarining öquv, harbiy-tayyorgarlik, salomatlik maşqlari, öquvçi-yoşlarning «Alpomiş» va «Barçinoy» sport sinovlari dasturidan joy olgan. Gomerning «Iliada», Ibn Sinoning «Tib qonunlari» va b. kitoblarda Ye.a. maşqlariga oid ma'lumotlar uçraydi. Qad. Olimpiada öyinlarida (mil. av. 776 y.dan mil. 394 y. gaça) asosan Ye.a. böyiça musobaqalar uyuştirilgan. Zamonaviy Ye.a.ning rivojlanişida 19-a. da Angliyada (1837 y.dan) musobaqalar, Afinada (1859 y.dan) umumgrek öyinlari ötkazilişi va olimpiada tiklanişi (1896 y.dan)ning ahamiyati katta böldi. 1912 y.da Xalqaro havaskor Ye. a.çilar federatsiyasi (IAAF) tuzilgan, unga 200 mamlakat a'zo (2001 y.; Özbekiston Ye.a. federatsiyasi 1993 y.dan a'zo). IAAF 1977 y.dan jahon kubogi (hoz. kunda Gran-pri musobaqalari), 1983 y.dan jahon birinçiligi musobaqalarini ötkazib keladi. Özbekistonda Ye.a.ga qiziqiş 1885 y.da Marğilonda şu turga moslaştirilgan öyingoh barpo etilgandan keyin kuçaydi. Toşkentda 1902 y.dan Ye.a. musobaqalari, 1919 y.dan mamlakat birinçiliklari, 1927 y.dan spartakiada ötkazila boşlagan. Özbekistonda 135 mingdan ziyod kişi 140 dan ortiq murabbiy qöl .ostida Ye.a. b-n şuğullanadi, murabbiylardan 3 nafari Özbekistonda xizmat körsatgan sportçi, 10 nafari Özbekistonda xizmat körsatgan sport ustozi unvoniga ega (2001). Özbekistonlik Ye.a.çilar 1952 y.dan Olimpiada öyinlarida qatnaşadi. Olimpiadalarda Marina Şmonina (4x100 m ga estafetali yuguriş, 1992) oltin, Rodion Gataulin (langarçöp b-n sakraş, 1988) kumuş medalni qölga kiritgan, Ramil Ğaniyev (önkuraş, 1996) 8-örinni egallagan. Oleg Ryaxovskiy (uç xatlab sakraş), Roza Babiç (200 m ga tösiqlar oşa yuguriş) va Tatyana Biryulina (nayza uloqtiriş) jahon rekordini yangilagan. Aşur Normurodov (uzok, masofaga yuguriş) uç marta sobiq Ittifoq çempioni bölgan (1967— 69). Osiyo öyinlarida 1994 y.da Svetlana Munkova (balandlikka sakraş), Ramil Ğaniyev (önkuraş), Oksana Yarigina (nayza uloqtiriş), 1998 y.da Oleg Veretelnikov (önkuraş), Sergey Voynov (nayza uloqtiriş) oltin medal b-n taqdirlangan Ye.a. AQŞ, Buyuk Britaniya, Germaniya, Kuba, Xitoy kabi mamlakatlarda yaxşi rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕНГИЛ АТЛЕТИКА — спортнинг энг оммавий турларидан бири; турли масофаларга югуриш, спортча юриш, сакраш (баландликка, узунликка, уч ҳатлаб, лангарчўп б-н), улоқтириш (найза, лаппак, босқон), ядро ирғитиш, кўпкураш (ўнкураш, еттикураш) машқларини ўз ичига олади. Е.а.да 50 дан зиёд машқ бор, улардан 49 таси Олимпиада ўйинлари дастурига кири-тилган (2000 й.ги Сидней олимпиадасида эркаклар Е.а.нинг 22, аёллар 20 турида мусобақалашишди). Бундан ташқари, Е.а. замонавий бешкураш ва триатлон спорт турларининг бир машқини ташкил этади, барча спорт турларининг машгулот, таълим муассасаларининг ўқув, ҳарбий-тайёргарлик, саломатлик машқлари, ўқувчи-ёшларнинг «Алпомиш» ва «Барчиной» спорт синовлари дастуридан жой олган. Гомернинг «Илиада», Ибн Синонинг «Тиб қонунлари» ва б. китобларда Е.а. машқларига оид маълумотлар учрайди. Қад. Олимпиада ўйинларида (мил. ав. 776 й.дан мил. 394 й. гача) асосан Е.а. бўйича мусобақалар уюштирилган. Замонавий Е.а.нинг ривожланишида 19-а. да Англияда (1837 й.дан) мусобақалар, Афинада (1859 й.дан) умумгрек ўйинлари ўтказилиши ва олимпиада тикланиши (1896 й.дан)нинг аҳамияти катта бўлди. 1912 й.да Халқаро ҳаваскор Е. а.чилар федерацияси (IAAF) тузилган, унга 200 мамлакат аъзо (2001 й.; Ўзбекистон Е.а. федерацияси 1993 й.дан аъзо). IAAF 1977 й.дан жаҳон кубоги (ҳоз. кунда Гран-при мусобақалари), 1983 й.дан жаҳон биринчилиги мусобақаларини ўтказиб келади. Ўзбекистонда Е.а.га қизиқиш 1885 й.да Марғилонда шу турга мослаштирилган ўйингоҳ барпо этилгандан кейин кучайди. Тошкентда 1902 й.дан Е.а. мусобақалари, 1919 й.дан мамлакат биринчиликлари, 1927 й.дан спартакиада ўтказила бошлаган. Ўзбекистонда 135 мингдан зиёд киши 140 дан ортиқ мураббий қўл .остида Е.а. б-н шуғулланади, мураббийлардан 3 нафари Ўзбекистонда хизмат кўрсатган спортчи, 10 нафари Ўзбекистонда хизмат кўрсатган спорт устози унвонига эга (2001). Ўзбекистонлик Е.а.чилар 1952 й.дан Олимпиада ўйинларида қатнашади. Олимпиадаларда Марина Шмонина (4x100 м га эстафетали югуриш, 1992) олтин, Родион Гатаулин (лангарчўп б-н сакраш, 1988) кумуш медални қўлга киритган, Рамиль Ғаниев (ўнкураш, 1996) 8-ўринни эгаллаган. Олег Ряховский (уч хатлаб сакраш), Роза Бабич (200 м га тўсиқлар оша югуриш) ва Татьяна Бирюлина (найза улоқтириш) жаҳон рекордини янгилаган. Ашур Нормуродов (узок, масофага югуриш) уч марта собиқ Иттифоқ чемпиони бўлган (1967— 69). Осиё ўйинларида 1994 й.да Светлана Мунькова (баландликка сакраш), Рамиль Ғаниев (ўнкураш), Оксана Яригина (найза улоқтириш), 1998 й.да Олег Веретельников (ўнкураш), Сергей Войнов (найза улоқтириш) олтин медаль б-н тақдирланган Е.а. АҚШ, Буюк Британия, Германия, Куба, Хитой каби мамлакатларда яхши ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.