Yer egaligi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–70-b. — ziyouz.com
Yer egaligi — muayyan huquqiy asoslar (mulkka, yerni tasarruf etiş va meros qolgan yerdan umrbod foydalanişga va ijaraga oid huquqlar)ga mu-vofiq yerga egalik qiliş; xöjalik oborotiga va bozor iqtisodiy mexanizmi tarkibiga kiritiladigan yerdan foydalaniş şakli. Ye. e. yer egalari zimmasiga tegişli huquq va majburiyatlar yuklaydi. Markaziy Osiyoda Ye. e.ning amlok, vaqf, mulk, tanho va b. şakllari mavjud edi. Buxoro, Qöqon va Xiva xonliklarida köp yerlar xonliklar qölida, xon yoki amirlarning ixtiyorida bölgan. Bu yerlar asosan nasldan-naslga ötib, ijaraga beriş yöli b-n dehqonlar tomonidan işlangan. Ye. e.ning bu şakli 19-a. örtalarida Buxoro xonligidagi barça yer maydonlarining 65% ini taşkil qilgan. Köpinça xonlar amlok yerlarini yi-rik zamindor, zodagon, ruhoniy va yaqin kişilariga xizmati evaziga tortik qilib, ular muvaqqat va şartli yer egalari — tanholarga aylantirilgan. Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olgaç, Ye. e. şakllarini özgartirdi. Amlok yerlar — butunligiça, mulk yer va vaqf yerlar — qisman podşolik mulki deb e'lo qilindi. Şu yerni işlab, hosil olgan şaxslarga merosiy mulk tariqasida sotiş huquqi berilib, biriktirib qöyildi. Şörolar davrida yerga xususiy mulkçilikning hamma şakllari tugatilib, «yer — umumxalq davlat mulki», deb e'lon etildi, asosiy qismi «bepul va abadiy foydalaniş» uçun jamoa xöjaliklariga berildi. Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişganidan söng, 1998 y. 30 apr.da qabul qilingan Yer kodeksiga binoan, Yer — davlat mulki, umummilliy boylik hisoblanadi. Yer davlat tomonidan muhofaza etiladi, oldi-sotdi qilinmaydi, ayirboşlanmaydi, hadya etilmaydi, garovga qöyilmaydi (ÖzR qonunlarida belgilangan hollar bundan mustasno, 16-modda). Yer kodeksi va b. qonun hujjatlariga muvofiq, yuridik şaxslar doimiy egalik qiliş, doimiy foydalaniş, muddatli (vaqtinça) foydalaniş, ijaraga oliş va mulk huquqi asosida; jismoniy şaxslar esa meros qilib qoldiriladigan yerga umrbod egalik qiliş, doimiy foydalaniş, ijaraga oliş va mulk huquqi asosida yer uçastkalariga ega bölişlari mumkin. Yer uçastkalarini egalik qiliş va foydalaniş uçun beriş (realizatsiya qiliş) yer ajratiş tarikasida amalga oşiriladi. Yer uçastkalarini ajratib beriş Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, viloyatlar, Toş-kent ş., tumanlar, şaharlar hokimlari tomonidan qonun hujjatlarida belgilanadigan tartibda amalga oşiriladi. Yer uçastkalarini ijaraga beriş tartibi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi (Yer kodeksi, 17—24-moddalar).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР ЭГАЛИГИ — муайян ҳуқуқий асослар (мулкка, ерни тасарруф этиш ва мерос қолган ердан умрбод фойдаланишга ва ижарага оид ҳуқуқлар)га му-вофиқ ерга эгалик қилиш; хўжалик оборотига ва бозор иқтисодий механизми таркибига киритиладиган ердан фойдаланиш шакли. Е. э. ер эгалари зиммасига тегишли ҳуқуқ ва мажбуриятлар юклайди. Марказий Осиёда Е. э.нинг амлок, вақф, мулк, танҳо ва б. шакллари мавжуд эди. Бухоро, Қўқон ва Хива хонликларида кўп ерлар хонликлар қўлида, хон ёки амирларнинг ихтиёрида бўлган. Бу ерлар асосан наслдан-наслга ўтиб, ижарага бериш йўли б-н деҳқонлар томонидан ишланган. Е. э.нинг бу шакли 19-а. ўрталарида Бухоро хонлигидаги барча ер майдонларининг 65% ини ташкил қилган. Кўпинча хонлар амлок ерларини йи-рик заминдор, зодагон, руҳоний ва яқин кишиларига хизмати эвазига тортик қилиб, улар муваққат ва шартли ер эгалари — танҳоларга айлантирилган. Россия империяси Туркистонни босиб олгач, Е. э. шаклларини ўзгартирди. Амлок ерлар — бутунлигича, мулк ер ва вақф ерлар — қисман подшолик мулки деб эъло қилинди. Шу ерни ишлаб, ҳосил олган шахсларга меросий мулк тариқасида сотиш ҳуқуқи берилиб, бириктириб қўйилди. Шўролар даврида ерга хусусий мулкчиликнинг ҳамма шакллари тугатилиб, «ер — умумхалқ давлат мулки», деб эълон этилди, асосий қисми «бепул ва абадий фойдаланиш» учун жамоа хўжаликларига берилди. Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришганидан сўнг, 1998 й. 30 апр.да қабул қилинган Ер кодексига биноан, Ер — давлат мулки, умуммиллий бойлик ҳисобланади. Ер давлат томонидан муҳофаза этилади, олди-сотди қилинмайди, айирбошланмайди, ҳадя этилмайди, гаровга қўйилмайди (ЎзР қонунларида белгиланган ҳоллар бундан мустасно, 16-модда). Ер кодекси ва б. қонун ҳужжатларига мувофиқ, юридик шахслар доимий эгалик қилиш, доимий фойдаланиш, муддатли (вақтинча) фойдаланиш, ижарага олиш ва мулк ҳуқуқи асосида; жисмоний шахслар эса мерос қилиб қолдириладиган ерга умрбод эгалик қилиш, доимий фойдаланиш, ижарага олиш ва мулк ҳуқуқи асосида ер участкаларига эга бўлишлари мумкин. Ер участкаларини эгалик қилиш ва фойдаланиш учун бериш (реализация қилиш) ер ажратиш тарикасида амалга оширилади. Ер участкаларини ажратиб бериш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, вилоятлар, Тош-кент ш., туманлар, шаҳарлар ҳокимлари томонидан қонун ҳужжатларида белгиланадиган тартибда амалга оширилади. Ер участкаларини ижарага бериш тартиби Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади (Ер кодекси, 17—24-моддалар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.