Yer magnetizmi

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–56-b. — ziyouz.com

Yer magnetizmi YER MAGNETIZMI, geomagnetizm — 1) Yerning magnit maydoni; 2) geofizika bölimi. Yer magnit maydonining fazoda taqsimlanişini va vaqt davomida uzgarişini, şuningdek, u b-n boğliq ravişda Yerda va atmosferada sodir böladigan fizik jarayonlarni örganadi. Magnit maydonining kuçlanişi T vektor b-n belgilanadi. Gvektorning miqdori Ye. m. elementlari, ya'ni magnit maydonining oğiş burçagi D, gorizontal taşkil etuvçisi Ya, egiliş burçagi va vertikal taşkil etuvçisi Z b-n ifodalanadi. Ye. m. elementlari töğri burçakli koordinatalar sistemasida quyidagiça joylaşgan: X — geografik meridian, Y — geografik kenglik va Z — vertikal çiziq böylab yönalgan koordinata ökdari. T vektorning X, Y, Z öklariga bölgan proyeksiyalari magnit maydonining şim., şarqiy va vertikal taşkil etuvçilari deb ataladi. T ning gorizontal tekislikdagi proyeksiyasi magnit maydonining gorizontal taşkil etuvçisi N ni hosil qiladi. T vektor joylaşgan HOZ tekislik magnit meridiani tekisligi deyiladi. HOZ tekisligi b-n XOZtekisligi orasidagi burçak magnit maydonining oğiş burçagi D ni va kuçlanişi (T vektor) b-n gorizontal taşkil etuvçisi N orasidagi burçak magnit maydonining egiliş burçagi / ni taşkil etadi.

Ye. m. elementlari kompas, magnit teodoliti, turli magnitometrlar, magnit tarozisi, magnit variometri va b. yordamida ölçanadi. Bundan taşqari, dengizda, havoda ölçaş uçun kema, samolyot va vertolyotlarga maxsus asboblar örnatiladi.

Yerning magnit maydoni doimiy va özgaruvçan böladi. Doimiy magnit maydoni yer yuzining hamma joyida bölib, juda sekin, «asriy» özgaradi. U Yer magnit maydonining 99% ini taşkil qiladi. Doimiy magnit maydonining mavjud bölişiga Yer içki qatlamlarida böladigan turli jarayonlar sabab böladi. Özgaruvçan magnit maydoni Yer magnit maydonining 1% ini taşkil etadi va yer atmosferasining yuqori qatlamlarida oqadigan elektr toklaridan vujudga keladi. Şu b-n birga, Yer magnit maydonining tasodifiy özgarişlari mavjud. Tasodifiy özgarişlar Quyoşda sodir böladigan çaqnaş hodisalariga ham boğliq, ular magnit böronlariga sabab böladi, radioaloqalarni buzadi.

Kosmosda ötkazilgan i. t.lar Yer magnit maydoni köp miqdorda katta energiyali elektron va protonlarni qamrab olganligini körsatadi hamda ularning energiyasi va konsentratsiyasi Yerdan uzoqdagi geomagnit kenglikka qarab özgaradi. Yer göyo magnit maydoni b-n qamrab olingan ulkan radiatsion mintaqa b-n öralganday körinadi. Içki mintaqa 45° kenglik b-n çegaralanib, Yer sathidan 500—5000 km uzoqlikda joylaşgan. Taşqi mintaqa 12000—32000 km balandlikda. Geomagnit maydonining variatsiyalari davriy va davriy bölmagan xillarga bölinadi. Davriy variatsiyalarga yillik, sutkalik variatsiyalar kiradi. Davriy bölmagan variatsiyalarga qisqa vaqtli kuçli magnit böronlari, tölqinlari kiradi. Bu variatsiyalar, asosan, tösatdan, tartibsiz ravişda röy beradi. Magnit tölqinlaridan hosil böladigan variatsiyalar, asosan, Quyoşdagi özgarişlarga va fazodagi turli jarayonlarga boğliq. Yer magnit maydonining hosil böliş sabablary va unga boğliq bölgan hodisalarni geofizikaning magnitometriya sohasi örganadi.

Yer magnit maydoni Yerning har bir nuqtasiga qöyilgan magnit miliga bir xil ta'sir etadi. Ye. m.ni örganiş natijasida olingan ma'lumotlar har 5 yilda tuziladigan magnit xaritalarida tasvirlanadi. Izogon çiziqlarning bir xil qiymatga ega bölgan nuqtalarini birlaştiradi. Bu çiziklarning şimol va janubdagi tugun bölib yiğilgan joylari şim. va jan. magnit qutblari deyiladi. Şim. vajan. qutblarni birlaştiruvçi izogon çiziklar magnit meridiani deyiladi. Şuningdek, magnit maydonining egiliş burçagini tasvirlovçi izoklin çizik,lar magnit kenglik çiziklaridir. Nol miqdorga ega bölgan izoklin çiziq magnit ekvatori deb ataladi. Ye. m.ni örganiş Yerning çuqur qatlamlarida bölayotgan tektonik jarayonlarni örganiş, kon qidiriş, fazoda radio-tölqinlarning tarqalişini kuzatiş kabi muhim masalalarni hal etişda ahamiyatli. Özbekiston FA Seysmologiya in-tida zilzilalar öçoğini aniqlaş va yer qimirlaşini oldindan biliş masalalarini hal etişda geomagnit variatsiyalardan keng foydalaniladi.

Qahhorbek Abdullabekov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕР МАГНЕТИЗМИ, геомагнетизм — 1) Ернинг магнит майдони; 2) геофизика бўлими. Ер магнит майдонининг фазода тақсимланишини ва вақт давомида узгаришини, шунингдек, у б-н боғлиқ равишда Ерда ва атмосферада содир бўладиган физик жараёнларни ўрганади. Магнит майдонининг кучланиши Т вектор б-н белгиланади. Гвекторнинг миқдори Е. м. элементлари, яъни магнит майдонининг оғиш бурчаги D, горизонтал ташкил этувчиси Я, эгилиш бурчаги ва вертикал ташкил этувчиси Z б-н ифодаланади. Е. м. элементлари тўғри бурчакли координаталар системасида қуйидагича жойлашган: X — географик меридиан, Y — географик кенглик ва Z — вертикал чизиқ бўйлаб йўналган координата ўкдари. Т векторнинг X, Y, Z ўкларига бўлган проекциялари магнит майдонининг шим., шарқий ва вертикал ташкил этувчилари деб аталади. Т нинг горизонтал текисликдаги проекцияси магнит майдонининг горизонтал ташкил этувчиси Н ни ҳосил қилади. Т вектор жойлашган HOZ текислик магнит меридиани текислиги дейилади. HOZ текислиги б-н XOZтекислиги орасидаги бурчак магнит майдонининг оғиш бурчаги D ни ва кучланиши (Т вектор) б-н горизонтал ташкил этувчиси Н орасидаги бурчак магнит майдонининг эгилиш бурчаги / ни ташкил этади.

Е. м. элементлари компас, магнит теодолити, турли магнитометрлар, магнит тарозиси, магнит вариометри ва б. ёрдамида ўлчанади. Бундан ташқари, денгизда, ҳавода ўлчаш учун кема, самолёт ва вертолётларга махсус асбоблар ўрнатилади.

Ернинг магнит майдони доимий ва ўзгарувчан бўлади. Доимий магнит майдони ер юзининг ҳамма жойида бўлиб, жуда секин, «асрий» ўзгаради. У Ер магнит майдонининг 99% ини ташкил қилади. Доимий магнит майдонининг мавжуд бўлишига Ер ички қатламларида бўладиган турли жараёнлар сабаб бўлади. Ўзгарувчан магнит майдони Ер магнит майдонининг 1% ини ташкил этади ва ер атмосферасининг юқори қатламларида оқадиган электр токларидан вужудга келади. Шу б-н бирга, Ер магнит майдонининг тасодифий ўзгаришлари мавжуд. Тасодифий ўзгаришлар Қуёшда содир бўладиган чақнаш ҳодисаларига ҳам боғлиқ, улар магнит бўронларига сабаб бўлади, радиоалоқаларни бузади.

Космосда ўтказилган и. т.лар Ер магнит майдони кўп миқдорда катта энергияли электрон ва протонларни қамраб олганлигини кўрсатади ҳамда уларнинг энергияси ва концентрацияси Ердан узоқдаги геомагнит кенгликка қараб ўзгаради. Ер гўё магнит майдони б-н қамраб олинган улкан радиацион минтақа б-н ўралгандай кўринади. Ички минтақа 45° кенглик б-н чегараланиб, Ер сатҳидан 500—5000 км узоқликда жойлашган. Ташқи минтақа 12000—32000 км баландликда. Геомагнит майдонининг вариациялари даврий ва даврий бўлмаган хилларга бўлинади. Даврий вариацияларга йиллик, суткалик вариациялар киради. Даврий бўлмаган вариацияларга қисқа вақтли кучли магнит бўронлари, тўлқинлари киради. Бу вариациялар, асосан, тўсатдан, тартибсиз равишда рўй беради. Магнит тўлқинларидан ҳосил бўладиган вариациялар, асосан, Қуёшдаги ўзгаришларга ва фазодаги турли жараёнларга боғлиқ. Ер магнит майдонининг ҳосил бўлиш сабабларй ва унга боғлиқ бўлган ҳодисаларни геофизиканинг магнитометрия соҳаси ўрганади.

Ер магнит майдони Ернинг ҳар бир нуқтасига қўйилган магнит милига бир хил таъсир этади. Е. м.ни ўрганиш натижасида олинган маълумотлар ҳар 5 йилда тузиладиган магнит хариталарида тасвирланади. Изогон чизиқларнинг бир хил қийматга эга бўлган нуқталарини бирлаштиради. Бу чизикларнинг шимол ва жанубдаги тугун бўлиб йиғилган жойлари шим. ва жан. магнит қутблари дейилади. Шим. важан. қутбларни бирлаштирувчи изогон чизиклар магнит меридиани дейилади. Шунингдек, магнит майдонининг эгилиш бурчагини тасвирловчи изоклин чизик,лар магнит кенглик чизикларидир. Ноль миқдорга эга бўлган изоклин чизиқ магнит экватори деб аталади. Е. м.ни ўрганиш Ернинг чуқур қатламларида бўлаётган тектоник жараёнларни ўрганиш, кон қидириш, фазода радио-тўлқинларнинг тарқалишини кузатиш каби муҳим масалаларни ҳал этишда аҳамиятли. Ўзбекистон ФА Сейсмология ин-тида зилзилалар ўчоғини аниқлаш ва ер қимирлашини олдиндан билиш масалаларини ҳал этишда геомагнит вариациялардан кенг фойдаланилади.

Қаҳҳорбек Абдуллабеков.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.