Yer osti muzi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 57–58-b. — ziyouz.com
Yer osti muzi - Yer pöstidagi kelib çiqişi va yotiş şakli har xil bölgan muz. Hosil bölgan vaqtiga köra hoz. zamon va qazilma, kelib çiqişi böyiça birlamçi (singenetik), ikkilamçi (epigenetik) va kömilgan muzlar böladi. Birlamçi Ye.o.m. — suv dastlab böş jinslarda töplanadi, söngra muzlaydi; bular Ye.o.m.ning köp qismini taşkil etib, köpinça kontakt, ğovak, pardali bazal muz-sement körinişida, şuningdek, segregatsion va inyeksion muz deb atalmişlari ham yirik linza va qatlam şaklida uçraydi. Keyingi ikkitasining şakllanişi Yer yuzasida sovuqdan köpçişni keltirib çiqaradi, natijada inşootlar deformatsiyaga uçraydi yoki joy-idansiljiydi. Ikkilamçi Ye.o.m. — muzlagan ziç yoki muzlayotgan jinslarning yoriq (tomir muzi), kavak va böşliqlarida (ğor muzi) suv va suv buğlarining sovib kristallanişidan vujudga keladi.
Yoriqlardagi tabiiy muzxonalarni har yili muz b-n tölişidan qayta tomirli muz hosil böladi. Muztomirlarning hosil bölişi b-n bir paytda yangi çökindilar yiğilsa, kötarilib borayotgan muz yuzasining orqasidan muztomirlar asta-sekin ösib boradi. Muzlayotgan çökindilardagi singenetik muztomirlarning kengligi 8 m gaça, böyi 40—80 m. Bular Sibir şimoli va Alyaskadagi dengiz oldi tekisliklarining 70% gaça maydonini egallagan.
Kömilgan muz avval yer yuzasida (dengiz, daryo, köl muzi va b.) hosil bölib, keyinçalik çökindi jinslar b-n kömilib qoladi. Kömilgan muzlarning eng yirik massivlari ulik muz deb ataladi. Ye.o.m. köp yillab muzlab yotgan toğ jinslari tarqalgan oblastlarda mavjud. U litosferaning eng beqaror qatlami bölib, toğ jinslarini muzlatadi, ularning fizik-mexanik xususiyatlarini özgartirib yuboradi. Ye.o.m.ning Yer kurrasidagi örtaça hajmi 0,3—0,5 mln. km3. Örta Osiyo toğlarida Ye.o.m. baland toğ muzliklari hududida 3500 m dan yuqoridagi qatlamlarda uçraydi. Yer şarida iqlimning özgarişi (isib borişi) muzlarning ortiqça erişiga, termokarstlarning öpirilişiga, soliflyuksiya muz surilmalari kabi xavfli geologik hodisalarning sodir bölişiga olib keladi. Inşootlar va b. obyektlarni loyihalaşda Ye.o.m.ni hisobga oliş zarur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР ОСТИ МУЗИ - Ер пўстидаги келиб чиқиши ва ётиш шакли ҳар хил бўлган муз. Ҳосил бўлган вақтига кўра ҳоз. замон ва қазилма, келиб чиқиши бўйича бирламчи (сингенетик), иккиламчи (эпигенетик) ва кўмилган музлар бўлади. Бирламчи Е.о.м. — сув дастлаб бўш жинсларда тўпланади, сўнгра музлайди; булар Е.о.м.нинг кўп қисмини ташкил этиб, кўпинча контакт, ғовак, пардали базал муз-цемент кўринишида, шунингдек, сегрегацион ва инъекцион муз деб аталмишлари ҳам йирик линза ва қатлам шаклида учрайди. Кейинги иккитасининг шаклланиши Ер юзасида совуқдан кўпчишни келтириб чиқаради, натижада иншоотлар деформацияга учрайди ёки жой-идансилжийди. Иккиламчи Е.о.м. — музлаган зич ёки музлаётган жинсларнинг ёриқ (томир музи), кавак ва бўшлиқларида (ғор музи) сув ва сув буғларининг совиб кристалланишидан вужудга келади.
Ёриқлардаги табиий музхоналарни ҳар йили муз б-н тўлишидан қайта томирли муз ҳосил бўлади. Музтомирларнинг ҳосил бўлиши б-н бир пайтда янги чўкиндилар йиғилса, кўтарилиб бораётган муз юзасининг орқасидан музтомирлар аста-секин ўсиб боради. Музлаётган чўкиндилардаги сингенетик музтомирларнинг кенглиги 8 м гача, бўйи 40—80 м. Булар Сибирь шимоли ва Аляскадаги денгиз олди текисликларининг 70% гача майдонини эгаллаган.
Кўмилган муз аввал ер юзасида (денгиз, дарё, кўл музи ва б.) ҳосил бўлиб, кейинчалик чўкинди жинслар б-н кўмилиб қолади. Кўмилган музларнинг энг йирик массивлари улик муз деб аталади. Е.о.м. кўп йиллаб музлаб ётган тоғ жинслари тарқалган областларда мавжуд. У литосферанинг энг беқарор қатлами бўлиб, тоғ жинсларини музлатади, уларнинг физик-механик хусусиятларини ўзгартириб юборади. Е.о.м.нинг Ер куррасидаги ўртача ҳажми 0,3—0,5 млн. км3. Ўрта Осиё тоғларида Е.о.м. баланд тоғ музликлари ҳудудида 3500 м дан юқоридаги қатламларда учрайди. Ер шарида иқлимнинг ўзгариши (исиб бориши) музларнинг ортиқча эришига, термокарстларнинг ўпирилишига, солифлюкция муз сурилмалари каби хавфли геологик ҳодисаларнинг содир бўлишига олиб келади. Иншоотлар ва б. объектларни лойиҳалашда Е.о.м.ни ҳисобга олиш зарур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.