Yer osti namakoblari

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58-b. — ziyouz.com

Yer osti namakoblari - tarkibida erigan mineral moddalar, asosan nitratlar yoki sulfatlar konsen-tratsiyasi 36 g/l dan ortiq bölgan yer osti suvlari. Ye.o.n. sedimentatsiya havzalarida keng tarqalgan. Şuningdek, Ye.o.n. şelflarda (Florida ya.o. yaqinida) hamda kristalli qalqonlarning (Boltiq, Ukraina, Kanada) gipergen darzlaniş zonalarida ma'lum. Ular odatda çuçuk va şör suvlar ostida çökindi ğilofning qalin qatlamlarida joylaşgan. Ba'zi bir dengizlar (Kaspiy, Qizil dengizlar, Meksika qöltiği va b.) tubidagi çökindilar ostidan ham topilgan. Tarkibidagi anionlarning miqdoriga qarab xloridli (natriy, kalsiy, magniyli), sulfatli va gidrokarbonatli böladi (xloridlisi köp tarqalgan). Yotiş şaroitiga qarab sedimentatsiya havzalarida Ye.o.n.ning tuz usti, oraliq va tuz osti turlari ajratiladi. Tuz usti namakoblari deyarli natriyli bölib, şörligi 300—320 g/l; tuz oraliği va tuz osti namakoblari köp komponentli, şörligi 600 g/l gaça.

Ye.o.n.dan yod, brom, oş tuzi, magniy, kalsiy, kaliy olinadi. Bor, rubidiy, seziy, stronsiy uçun potensial xom aşyo hisoblanadi. Ye.o.n. davolanişda namakob vannalarida işlatiladi.

Özbekistonda Ye.o.n. Ustyurt, jan. Orolböyi, Buxoro-Qarşi, Surxondaryo, şuningdek, Farğona artezian havzalarida mavjud. Ular 500 m va undan çuqurroqda çuçuk va şör suv qatlamlari ostida joylaşgan. Buxoro-Qarşi artezian havzasining yuqori yura davri tuzli qatlamida öta kuyuq (540 g/l gaça) namakoblar borligi aniqlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕР ОСТИ НАМАКОБЛАРИ - таркибида эриган минерал моддалар, асосан нитратлар ёки сульфатлар концен-трацияси 36 г/л дан ортиқ бўлган ер ости сувлари. Е.о.н. седиментация ҳавзаларида кенг тарқалган. Шунингдек, Е.о.н. шельфларда (Флорида я.о. яқинида) ҳамда кристалли қалқонларнинг (Болтиқ, Украина, Канада) гиперген дарзланиш зоналарида маълум. Улар одатда чучук ва шўр сувлар остида чўкинди ғилофнинг қалин қатламларида жойлашган. Баъзи бир денгизлар (Каспий, Қизил денгизлар, Мексика қўлтиғи ва б.) тубидаги чўкиндилар остидан ҳам топилган. Таркибидаги анионларнинг миқдорига қараб хлоридли (натрий, кальций, магнийли), сульфатли ва гидрокарбонатли бўлади (хлоридлиси кўп тарқалган). Ётиш шароитига қараб седиментация ҳавзаларида Е.о.н.нинг туз усти, оралиқ ва туз ости турлари ажратилади. Туз усти намакоблари деярли натрийли бўлиб, шўрлиги 300—320 г/л; туз оралиғи ва туз ости намакоблари кўп компонентли, шўрлиги 600 г/л гача.

Е.о.н.дан йод, бром, ош тузи, магний, кальций, калий олинади. Бор, рубидий, цезий, стронций учун потенциал хом ашё ҳисобланади. Е.о.н. даволанишда намакоб ванналарида ишлатилади.

Ўзбекистонда Е.о.н. Устюрт, жан. Оролбўйи, Бухоро-Қарши, Сурхондарё, шунингдек, Фарғона артезиан ҳавзаларида мавжуд. Улар 500 м ва ундан чуқурроқда чучук ва шўр сув қатламлари остида жойлашган. Бухоро-Қарши артезиан ҳавзасининг юқори юра даври тузли қатламида ўта куюқ (540 г/л гача) намакоблар борлиги аниқланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.