Yer pösti

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59–60-b. — ziyouz.com

Yer pösti — Yerning taşqi qattiq qobiği, geosferalardan biri, litosferaning yuqori qismi. Ye. p.ning pastki çegarasi böylama va köndalang seysmik tölqinlar tezligi birdaniga özgaradigan (6,7—7,6 km/sek dan 7,9— 8,2 km/sek gaça) yuza — Moxoroviçiç yuzasi) dj ötadi. Şu yuza b-n Ye.p. mantiyadan ajraladi. Ye. p.ning kuruklik va okeandagi turlari farq qilinadi. Quruqlikda Ye. p.ning qalinligi tekisliklarda 35—45 km, toğliklarda 50— 75 km gaça. Okean osti Ye. p.niki 5—10 km. Quruqlikda Ye. p. uç qatlam: yuqoridagi çökindi (qalinligi 15—20 km gaça), örtadagi şartli ravişda «granit» (10—20 km), pastdagi «bazalt» (örtaça 15—20 km) dan taşkil topgan. Okean osti Ye. p.da «granit» qatlami yöq, çökindi qatlami ham yupqa. Qu-ruqlikda Ye. p.ning yuqori qatlami çökindi va vulkan jinslaridan taşkil topgan bölib, köpinça burmalangan, uzilmalar b-n uzilgan va surilgan. «Granit» qatlam granit va gneyslardan, «bazalt» esa bazalt, gabbro va kuçli metamorfizmga uçragan jinslardan iborat.

Okean osti Ye.p. 3 qatlamdan: birinçisi ziçlanmagan dengiz çökindilari (1 km gaça), uning ostidagisi ziçlangan çökindilar (1—2 km), uçinçisi quyi okean bazalt qatlami (4—8 km) gabbrodan taşkil topgan, degan taxminlar bor.

Okeandan quruklikka ötadigan joyda oraliq (subkontinental yoki sub'okean) Ye. p. (8—25 km) joylaşgan. Ye. p.da muntazam tektonik harakatlar bölib turadi. Şunga binoan Ye. p. Harakatçan (burmalangan mintaqalar) va nisbatan tinçigan oblastlar — platformalarga bölingan. Ye. p.ning yoşi 3,5—4,5 mlrd. yilga teng. Ye. p.ning rivojlanişi Yer qa'ridagi fizik-kimyoviy jarayonlarga boğliq bölsa kerak deb faraz qilinadi. Ye. p. izostaziya (muvozanat) holatiga yaqin: ya'ni Ye. p.ning qandaydir uçastkasi ogirroq yoki qalinroq, ziçroq bölsa, u substratga çuqurroq çökkan böladi. Tektonik kuçlar Ye. p.ning izostaziya holatini buzib yuboradi, ammo tektonik kuçlar susayganda Ye. p. yana kaytadan muvozanat holiga qaytadi. Ye.p.ning geologik tuzilişini örganiş foydali qazilmalarni qidirişda muhim rol öynaydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕР ПЎСТИ — Ернинг ташқи қаттиқ қобиғи, геосфералардан бири, литосферанинг юқори қисми. Е. п.нинг пастки чегараси бўйлама ва кўндаланг сейсмик тўлқинлар тезлиги бирданига ўзгарадиган (6,7—7,6 км/сек дан 7,9— 8,2 км/сек гача) юза — Мохоровичич юзаси) дж ўтади. Шу юза б-н Е.п. мантиядан ажралади. Е. п.нинг куруклик ва океандаги турлари фарқ қилинади. Қуруқликда Е. п.нинг қалинлиги текисликларда 35—45 км, тоғликларда 50— 75 км гача. Океан ости Е. п.ники 5—10 км. Қуруқликда Е. п. уч қатлам: юқоридаги чўкинди (қалинлиги 15—20 км гача), ўртадаги шартли равишда «гранит» (10—20 км), пастдаги «базальт» (ўртача 15—20 км) дан ташкил топган. Океан ости Е. п.да «гранит» қатлами йўқ, чўкинди қатлами ҳам юпқа. Қу-руқликда Е. п.нинг юқори қатлами чўкинди ва вулкан жинсларидан ташкил топган бўлиб, кўпинча бурмаланган, узилмалар б-н узилган ва сурилган. «Гранит» қатлам гранит ва гнейслардан, «базальт» эса базальт, габбро ва кучли метаморфизмга учраган жинслардан иборат.

Океан ости Е.п. 3 қатламдан: биринчиси зичланмаган денгиз чўкиндилари (1 км гача), унинг остидагиси зичланган чўкиндилар (1—2 км), учинчиси қуйи океан базальт қатлами (4—8 км) габбродан ташкил топган, деган тахминлар бор.

Океандан қурукликка ўтадиган жойда оралиқ (субконтинентал ёки субъокеан) Е. п. (8—25 км) жойлашган. Е. п.да мунтазам тектоник ҳаракатлар бўлиб туради. Шунга биноан Е. п. Ҳаракатчан (бурмаланган минтақалар) ва нисбатан тинчиган областлар — платформаларга бўлинган. Е. п.нинг ёши 3,5—4,5 млрд. йилга тенг. Е. п.нинг ривожланиши Ер қаъридаги физик-кимёвий жараёнларга боғлиқ бўлса керак деб фараз қилинади. Е. п. изостазия (мувозанат) ҳолатига яқин: яъни Е. п.нинг қандайдир участкаси огирроқ ёки қалинроқ, зичроқ бўлса, у субстратга чуқурроқ чўккан бўлади. Тектоник кучлар Е. п.нинг изостазия ҳолатини бузиб юборади, аммо тектоник кучлар сусайганда Е. п. яна кайтадан мувозанат ҳолига қайтади. Е.п.нинг геологик тузилишини ўрганиш фойдали қазилмаларни қидиришда муҳим роль ўйнайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.