Yer pösti tebranma harakatlari

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com

Yer pösti tebranma harakatlari YER PÖSTI TEBRANMA HARAKATLARI, epeyrogenik harakatlar — Yer pöstida sodir böladigan doimiy tektonik harakatlar. Yer kurrasining hamma qismida sodir bölib, uzluksiz davom etadi. Ye.p.t.h. natijasida ayrim qit'alar va bir neça yoki önlab km2 keladigan maydonlar kötarilişi yoki pasayişi mumkin. Bu hodisa Yer geologik rivojlaniş tarixining barça davrlarida davom etgan.

Ye.p.t.h. rivojlanişining asosiy qonuniyatlari va ularning Yer geologik tuzilişidagi ahamiyati A.P.Karpinskiy tomonidan körsatib ötilgan. Tadqiqotlar davomida Ye. p.t. h.ning umumiy va tölqinsimon turlari aniqlangan. Umumiy turlari butun qit'a yoki uning katta qismini egallagan keng hududlarning bir vaqtda kötarilişi va pasayişida namoyon böladi. Tölqinsimon turlari umumiy tebranişlar ustiga qoplanadi va Yer yuzasi har qaysi yirik hududini uzoq muddatli kötariliş yoki bukiliş zonalariga parçalaşi b-n ifodalanadi. Bu harakatlar Yer yuzasi relyefi va fatsiyalarning bölinişi va çökindi yotqiziklarning qalinligida körinadi. Ye. p. t. h.ni örganiş usullari Yer pösti harakatlarining davom yiligiga qarab tanlanadi. Yaqin zamonlarda (va tarixiy, golotsen davri — 10 ming yil) namoyon bölgan harakatlar — geodezik asboblar (nivelir, teodolit, futştok, deformometr), arxeologikva geomorfologik usullar b-n, yangi davrdagi (25—40 mln. yil oldin) Ye. p. t. h. geomorfologik va geologik usullar b-n, Yer pöstining qad. (neogendan oldingi) tebranma harakatlari asosan geologik usul b-n örganiladi. Şu ma'lumotlar asosida qad. geografik şaroitni körsa-tuvçi xaritalar tuziladi. Xaritalarda quruqlik, dengiz va uning sohili, kötarilma, bukilma, çökmalar qanday yoşdagi toğ jinslaridan taşkil topganligi, ularning qalinligi, fatsiyalari körsatiladi.

Ye. p. t. h.ni örganiş katta amaliy ahamiyatga ega. Çunki u foydali qazilma konlari (neft, gaz, kömir, çökindi rudalar Ğe, Mp, fosforitlar, boksitlar va b.) b-n boğliq bölgan çökindi jinslar formatsiyalarining Yer pöstidagi taqsimlaniş qonuniyatlarini aniqlaşda yordam beradi. Yirik binolar, suv omborlari va b. qurişda ham muhimdir.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕР ПЎСТИ ТЕБРАНМА ҲАРАКАТЛАРИ, эпейрогеник ҳаракатлар — Ер пўстида содир бўладиган доимий тектоник ҳаракатлар. Ер куррасининг ҳамма қисмида содир бўлиб, узлуксиз давом этади. Е.п.т.ҳ. натижасида айрим қитъалар ва бир неча ёки ўнлаб км2 келадиган майдонлар кўтарилиши ёки пасайиши мумкин. Бу ҳодиса Ер геологик ривожланиш тарихининг барча даврларида давом этган.

Е.п.т.ҳ. ривожланишининг асосий қонуниятлари ва уларнинг Ер геологик тузилишидаги аҳамияти А.П.Карпинский томонидан кўрсатиб ўтилган. Тадқиқотлар давомида Е. п.т. ҳ.нинг умумий ва тўлқинсимон турлари аниқланган. Умумий турлари бутун қитъа ёки унинг катта қисмини эгаллаган кенг ҳудудларнинг бир вақтда кўтарилиши ва пасайишида намоён бўлади. Тўлқинсимон турлари умумий тебранишлар устига қопланади ва Ер юзаси ҳар қайси йирик ҳудудини узоқ муддатли кўтарилиш ёки букилиш зоналарига парчалаши б-н ифодаланади. Бу ҳаракатлар Ер юзаси рельефи ва фацияларнинг бўлиниши ва чўкинди ётқизикларнинг қалинлигида кўринади. Е. п. т. ҳ.ни ўрганиш усуллари Ер пўсти ҳаракатларининг давом йилигига қараб танланади. Яқин замонларда (ва тарихий, голоцен даври — 10 минг йил) намоён бўлган ҳаракатлар — геодезик асбоблар (нивелир, теодолит, футшток, деформометр), археологиква геоморфологик усуллар б-н, янги даврдаги (25—40 млн. йил олдин) Е. п. т. ҳ. геоморфологик ва геологик усуллар б-н, Ер пўстининг қад. (неогендан олдинги) тебранма ҳаракатлари асосан геологик усул б-н ўрганилади. Шу маълумотлар асосида қад. географик шароитни кўрса-тувчи хариталар тузилади. Хариталарда қуруқлик, денгиз ва унинг соҳили, кўтарилма, букилма, чўкмалар қандай ёшдаги тоғ жинсларидан ташкил топганлиги, уларнинг қалинлиги, фациялари кўрсатилади.

Е. п. т. ҳ.ни ўрганиш катта амалий аҳамиятга эга. Чунки у фойдали қазилма конлари (нефть, газ, кўмир, чўкинди рудалар Ғе, Мп, фосфоритлар, бокситлар ва б.) б-н боғлиқ бўлган чўкинди жинслар формацияларининг Ер пўстидаги тақсимланиш қонуниятларини аниқлашда ёрдам беради. Йирик бинолар, сув омборлари ва б. қуришда ҳам муҳимдир.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.