Yer qutblarining harakati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Yer qutblarining harakati -Yer geografik qugblarining yer sathida siljişi. Geografik kengliklarni bir qança punktlarda köp yillardan beri kuzatiş natijasida ularning örtaça qiymatidan 0», 3 gaça özgarişi sezilgan. Biror punktning kengligi Df ga ortsa, qarama-qarşi meridianda şunça kamayadi. Yerga Oy va Quyoşning gravitatsion ta'siri tufayli Yer öqi öz vaziyatini özgartiradi, natijada yer qutblari siljiydi. Örtaça vaziyatga nisbatan qutbning yer sathida siljişi 15 m dan ortmaydi; u soat mili yönalişiga teskari yönalişda davriy ravişda siljiydi.
Uni 12 oylik, yillik davr va 14 oylik Çandler davriga ajratiş mumkin. Yillik davr Yer atmosferasida havo massasining fasl sari qayta taq-simlanişiga, suv massasining krr va muz tarzida yerning bir yarim şaridan ikkinçisiga ötişiga va b. sabablarga boğliq. Çandler davri yerning tabiiy tebranişiga va içki deformatsiyasiga boğliq. Buni birinçi marta nazariy jihatdan 1790 y.da Eyler tu-şuntirib bergan. Agar Yer mutlaq qattiq jism bölganda edi, uning tabiiy tebranişi taxm. 10 oy bölardi. Ammo Yer plastik bölib, turli deformatsiyalarga moyil, şu sababli uning tabiiy tebraniş davri taxm. 14 oyga teng.
Ye. q. h. 19-a. oxirlarida kaşf kilindi. 1898 y.da Yer şarining bir xil (f=+39°08) kengliklardagi olti punktida xalqaro kenglik xizmati st-yalari taşkil etildi (uçtasi AQŞ da, uçtasi Italiya, Rossiya va Yaponiyada). Xalqaro kengliklar xizmati dasturiga muvofiq işlayotgan st-yalar 40 ga yaqin, ular turli geografik kengliklarda joylaşgan. Ulardan biri Kitob şahrida 1899 y.dan boşlab barça st-yalarning izçil kuzatişlari asosida şim. qutbning Yer sathidagi vaziyati yilning har bölagi uçun aniqlanib, ilmiy matbuotda e'lon qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР ҚУТБЛАРИНИНГ ҲАРАКАТИ -Ер географик қугбларининг ер сатҳида силжиши. Географик кенгликларни бир қанча пунктларда кўп йиллардан бери кузатиш натижасида уларнинг ўртача қийматидан 0», 3 гача ўзгариши сезилган. Бирор пунктнинг кенглиги Дф га ортса, қарама-қарши меридианда шунча камаяди. Ерга Ой ва Қуёшнинг гравитацион таъсири туфайли Ер ўқи ўз вазиятини ўзгартиради, натижада ер қутблари силжийди. Ўртача вазиятга нисбатан қутбнинг ер сатҳида силжиши 15 м дан ортмайди; у соат мили йўналишига тескари йўналишда даврий равишда силжийди.
Уни 12 ойлик, йиллик давр ва 14 ойлик Чандлер даврига ажратиш мумкин. Йиллик давр Ер атмосферасида ҳаво массасининг фасл сари қайта тақ-симланишига, сув массасининг крр ва муз тарзида ернинг бир ярим шаридан иккинчисига ўтишига ва б. сабабларга боғлиқ. Чандлер даври ернинг табиий тебранишига ва ички деформациясига боғлиқ. Буни биринчи марта назарий жиҳатдан 1790 й.да Эйлер ту-шунтириб берган. Агар Ер мутлақ қаттиқ жисм бўлганда эди, унинг табиий тебраниши тахм. 10 ой бўларди. Аммо Ер пластик бўлиб, турли деформацияларга мойил, шу сабабли унинг табиий тебраниш даври тахм. 14 ойга тенг.
Е. қ. ҳ. 19-а. охирларида кашф килинди. 1898 й.да Ер шарининг бир хил (ф=+39°08) кенгликлардаги олти пунктида халқаро кенглик хизмати ст-ялари ташкил этилди (учтаси АҚШ да, учтаси Италия, Россия ва Японияда). Халқаро кенгликлар хизмати дастурига мувофиқ ишлаётган ст-ялар 40 га яқин, улар турли географик кенгликларда жойлашган. Улардан бири Китоб шаҳрида 1899 й.дан бошлаб барча ст-яларнинг изчил кузатишлари асосида шим. қутбнинг Ер сатҳидаги вазияти йилнинг ҳар бўлаги учун аниқланиб, илмий матбуотда эълон қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.