Yer rentasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62-b. — ziyouz.com
Yer rentasi (nem. Rente — ortga qaytarilgan) — yer egasining öz yerini tabiiy resurs tarzida ijaraga taqsim etganligi uçun oladigan daromadi; bevosita q.x. işlab çiqaruvçilari tomonidan yaratilgan qöşimça mahsulotning yer egalari tomonidan mulk egaligi huquqiga köra özlaştiriladigan qismi. Q.x.da foydalaniladigan yer maydonlari tabiatan çeklanganligi sababli (inson yer resurslarini köpaytirişga qodir emas) barça yerlar mustaqil tovar işlab çiqaruvçilar tomonidan egallab olinadi va yerga xöjalik obyekti sifatida monopoliya vujudga keladi. Natijada yer b-n boğliq renta munosabatlari paydo böladi.
Q.x.da yer egasi foydalanuvçilardan yerdan foydalanganlik uçun tölov oladi, ya'ni yer egasi (davlat, şirkat, xususiy şaxs) faqat yer egasi bölganligi uçun yaratilgan qöşimça mahsulotning bir qismini ijara haqi körinişida özlaştirib oladi. Davlat oladigan yer soliği, xususiy yer egalari yerdan foydalanganlik uçun undiradigantölovlar Ye.r. hisoblanadi. Ye.r.ning, mas, barşçina (işlab beriş), obrok (natural soliq) va pul soliği (mas, xiroj) kabi bir qança tarixiy körinişlari bor.
Hoz. davrda Ye.r.ning asosan, differensial renta va absolyut renta körinişlari mavjud. Yer uçastkalarining tabiiy va iqtisodiy unumdorligi hamda joylaşgan örnidagi farklar natijasida olinadigan qöşimça sof daromad — differensial renta deyiladi (q. Differensial renta). Köpgina mamlakatlarda sifatidan qat'i nazar ekin ekiladigan yerning xususiy mulk bölişi uni ijaraçilarga foydalaniş uçun berişdan muqarrar suratda daromad keltiradi.
Yer egalari yerni işlovçi ijaraçilarga foydalaniş uçun ijaraga berişi va ulardan yerdan foydalanganlik uçun tölovlar olişi natijasida absolyut Ye.r.si vujudga keladi. Şuningdek, rentaning yana bir turi — monopol renta ham mavjud. Boşqa yerda uçramaydigan tabiiy şaroit, ba'zan noyob q.x. mahsulotlari yetiştiriş uçun imkoniyat yaratadi. Bunday mahsulotlar monopol narxlarda sotiladi. Bu narxlarning yuqori bölişi köpinça tölovga qodir talab darajasi b-n belgilanadi. Natijada monopol narxlar şunday mahsulotlarning individual qiymatidan ança yuqori bölişi mumkin. Bu esa yer egalariga monopol renta oliş imkoniyatini beradi (yana. q. Renta).
Risolat Işmuratova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР РЕНТАСИ (нем. Rente — ортга қайтарилган) — ер эгасининг ўз ерини табиий ресурс тарзида ижарага тақцим этганлиги учун оладиган даромади; бевосита қ.х. ишлаб чиқарувчилари томонидан яратилган қўшимча маҳсулотнинг ер эгалари томонидан мулк эгалиги ҳуқуқига кўра ўзлаштириладиган қисми. Қ.х.да фойдаланиладиган ер майдонлари табиатан чекланганлиги сабабли (инсон ер ресурсларини кўпайтиришга қодир эмас) барча ерлар мустақил товар ишлаб чиқарувчилар томонидан эгаллаб олинади ва ерга хўжалик объекти сифатида монополия вужудга келади. Натижада ер б-н боғлиқ рента муносабатлари пайдо бўлади.
Қ.х.да ер эгаси фойдаланувчилардан ердан фойдаланганлик учун тўлов олади, яъни ер эгаси (давлат, ширкат, хусусий шахс) фақат ер эгаси бўлганлиги учун яратилган қўшимча маҳсулотнинг бир қисмини ижара ҳақи кўринишида ўзлаштириб олади. Давлат оладиган ер солиғи, хусусий ер эгалари ердан фойдаланганлик учун ундирадигантўловлар Е.р. ҳисобланади. Е.р.нинг, мас, баршчина (ишлаб бериш), оброк (натурал солиқ) ва пул солиғи (мас, хирож) каби бир қанча тарихий кўринишлари бор.
Ҳоз. даврда Е.р.нинг асосан, дифференциал рента ва абсолют рента кўринишлари мавжуд. Ер участкаларининг табиий ва иқтисодий унумдорлиги ҳамда жойлашган ўрнидаги фарклар натижасида олинадиган қўшимча соф даромад — дифференциал рента дейилади (қ. Дифференциал рента). Кўпгина мамлакатларда сифатидан қатъи назар экин экиладиган ернинг хусусий мулк бўлиши уни ижарачиларга фойдаланиш учун беришдан муқаррар суратда даромад келтиради.
Ер эгалари ерни ишловчи ижарачиларга фойдаланиш учун ижарага бериши ва улардан ердан фойдаланганлик учун тўловлар олиши натижасида абсолют Е.р.си вужудга келади. Шунингдек, рентанинг яна бир тури — монопол рента ҳам мавжуд. Бошқа ерда учрамайдиган табиий шароит, баъзан ноёб қ.х. маҳсулотлари етиштириш учун имконият яратади. Бундай маҳсулотлар монопол нархларда сотилади. Бу нархларнинг юқори бўлиши кўпинча тўловга қодир талаб даражаси б-н белгиланади. Натижада монопол нархлар шундай маҳсулотларнинг индивидуал қийматидан анча юқори бўлиши мумкин. Бу эса ер эгаларига монопол рента олиш имкониятини беради (яна. қ. Рента).
Рисолат Ишмуратова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.