Yer soliği
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63–64-b. — ziyouz.com
Yer soliği — yerdan foydalanganlik uçun davlatga majburiy tölanadigan soliq turi. Iqtisodiy mohiyati böyiça yer rentasini ifoda etadi. Yerga mulkçilikning paydo bölişi b-n yuzaga kelgan. Jahondagi deyarli barça mamlakatlarda davlat mulki hisoblanadigan yerdan foydalanganlik va fuqarolar mulk yerlari uçun davlat byudjetiga tölanadi.
Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida, mil. 3-a.dan Sosoniylar davlatida joriy qilingan. Keyingi ayerlarda zakot, xiroj, ölpon, tanob, uşr va b. nomlar b-n yuritilgan. Musulmon mamlakatlarida yer maydoni birligidan pulda yoki yer sifati hamda suv b-n ta'minlaniş darajasiga qarab hosilning 1/4, 1/3, 1/2 qismi hajmida undirilgan. Örta Osiyoda 8-a. boşida arablar tomonidan joriy qilingan.
Hoz. Özbekiston hududida 19-a. boşlaridagi xonliklarda Ye.s. asosan pul şaklida olingan. Mas, Buxoro amirligida amir ixtiyorida mulk yerlari bölgan davlat (podşolik) yerlari amlok yerlar deb atalgan, unga ekin ekkan dehqonlar Ye.s. — xiroj tölaganlar. Ye.s. ni yiğuvçi amlokdor deb atalgan. Xonlardan hadyaga olingan tanho yer egalari davlatga Ye.s. tölaşdan ozod bölgan.
Özbekiston Respublikasida Ye.s.ni öz mulkida, egaligida va foydalanişida yer uçastkalari bölgan yuridik va jismoniy şaxslar tölaydilar. Ye.s.ga doir munosabatlar Özbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga hamda Özbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat soliq qömitasi tomonidan tasdiqlangan yöriqnomaga muvofiq tartibga solinadi.
Ye.s.ning stavkalari yer uçastkasining qaysi mintaqada joylaşgani, sifati va suv b-n ta'minlanişi hisobga olingan holda işlab çiqiladi va Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan har yili inflyatsiya darajasidan kelib çiqib, yer uçastkasining birligiga (ga, m2) söm hisobida tasdiqlanadi. Noqişloq xöjaligi korxonalari, muassasalari va taşkilotlari uçun ularning qayerda joylaşganligi, şahar va şaharçalarda hamda ularning hududlarida infratuzilmalarning rivojlanganiga qarab bölingan mintaqalar böyiça har xil stavkalar belgilanadi. Qişloq joylari uçun Ye.s. stavkalari suğoriladigan va lalmi-yaylov mintaqalari böyiça alohida belgilanadi. Qişloq xöjaligi tovar işlab çiqaruvçilari barça soliqlar örniga (alkogol mahsulotlariga tölanadigan aksiz soliğidan taşqari) yagona Ye.s. tölaydilar.
Qişloq xöjalik korxonalarida yer asosiy vosita va yerlarning sifati alohida ahamiyatga ega ekanligini hamda dehqonçilikning rivojlaniş darajasini hisobga olib, suğoriladigan yerlar bonitet ballaridan kelib çiqib, 10 sinfga bölingan. Ye.s.ni hisoblaşda bazaviy stavkalarga hukumat tomonidan tasdiqlangan köpaytiriş koeffitsiyentlari qöllaniladi. Har bir tuman böyiça suğoriladi-g a n eng past sifatli yerlarga alohida bazaviy stavkalar belgilangan.
Mas, yagona yer soliği tölaydigan tovar işlab çiqaruvçilar uçun suğoriladigan yerlarda 1-sinfga mansub 1 ga uçun soliqning bazaviy stavkasi Parkent tumanida 986,4 söm, Zangiota tumanida 1487,5 söm, Möynoq tumanida 668 söm qilib belgilangan. Ye.s.ni hisoblaşda şu tumanlarda bazaviy stavkalar 5-sinfga kiradigan yerlarga 4,57, 6-sinfga kiradigan yerlarga 6,54, 10-sinfga kiradigan yerlarga 17,5 koeffitsiyentlariga köpaytiriladi (2002). Suğorilmaydigan lalmi va yaylov yerlari yoğingarçilik b-n ta'minlanganligini hisobga olgan holda tekislik, adir, toğ va toğ oldi min-taqalariga bölinadi. Lalmi (mas, Toşkent viloyatida 1,19— 1,67 koeffitsiyentlari b-n har ga uçun 84,4 sömdan 167,5 sömgaça) va yaylov yerlarga (çöl zonalari uçun 16—30 söm, 1,51—2,05 koeffitsiyentlari b-n adir va toğ oldi zonalari uçun 25—34,2 söm) ham alo-hida soliq stavkalari bor.
Qişloq xöjaligi korxonalari imoratlar egallagan (Toşkent viloyatida bazaviy stavka 13285,6 söm, koeffitsiyenta 20,44), zovurlar, yöllar (24,4 söm/ga) b-n band bölgan va boşqa foydalanilmaydigan yerlari uçun ham Ye.s. ni tölaydilar. Aholini ijtimoiy jihatdan qöllab-quvvatlaş maqsadida jismoniy şaxslarga yer uçastkalarining joylaşgan joyiga qarab Ye.s. stavkalari 10—25 karra kam belgilanadi. Korxonalarning rivojlanişini rağbatlantiriş va aholini ijtimoiy jihatdan qöllab-quvvatlaş maqsadida ularning ayrim guruhlariga davlat tomonidan Ye.s. böyiça imtiyozlar berilgan. Yuridik va jismoniy şaxslar Ye.s.ni qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarda mahalliy byudjetga tölaydilar.
Arzit Latipov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР СОЛИҒИ — ердан фойдаланганлик учун давлатга мажбурий тўланадиган солиқ тури. Иқтисодий моҳияти бўйича ер рентасини ифода этади. Ерга мулкчиликнинг пайдо бўлиши б-н юзага келган. Жаҳондаги деярли барча мамлакатларда давлат мулки ҳисобланадиган ердан фойдаланганлик ва фуқаролар мулк ерлари учун давлат бюджетига тўланади.
Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида, мил. 3-а.дан Сосонийлар давлатида жорий қилинган. Кейинги аерларда закот, хирож, ўлпон, таноб, ушр ва б. номлар б-н юритилган. Мусулмон мамлакатларида ер майдони бирлигидан пулда ёки ер сифати ҳамда сув б-н таъминланиш даражасига қараб ҳосилнинг 1/4, 1/3, 1/2 қисми ҳажмида ундирилган. Ўрта Осиёда 8-а. бошида араблар томонидан жорий қилинган.
Ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида 19-а. бошларидаги хонликларда Е.с. асосан пул шаклида олинган. Мас, Бухоро амирлигида амир ихтиёрида мулк ерлари бўлган давлат (подшолик) ерлари амлок ерлар деб аталган, унга экин эккан деҳқонлар Е.с. — хирож тўлаганлар. Е.с. ни йиғувчи амлокдор деб аталган. Хонлардан ҳадяга олинган танҳо ер эгалари давлатга Е.с. тўлашдан озод бўлган.
Ўзбекистон Республикасида Е.с.ни ўз мулкида, эгалигида ва фойдаланишида ер участкалари бўлган юридик ва жисмоний шахслар тўлайдилар. Е.с.га доир муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодексига ҳамда Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Давлат солиқ қўмитаси томонидан тасдиқланган йўриқномага мувофиқ тартибга солинади.
Е.с.нинг ставкалари ер участкасининг қайси минтақада жойлашгани, сифати ва сув б-н таъминланиши ҳисобга олинган ҳолда ишлаб чиқилади ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан ҳар йили инфляция даражасидан келиб чиқиб, ер участкасининг бирлигига (га, м2) сўм ҳисобида тасдиқланади. Ноқишлоқ хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари учун уларнинг қаерда жойлашганлиги, шаҳар ва шаҳарчаларда ҳамда уларнинг ҳудудларида инфратузилмаларнинг ривожланганига қараб бўлинган минтақалар бўйича ҳар хил ставкалар белгиланади. Қишлоқ жойлари учун Е.с. ставкалари суғориладиган ва лалми-яйлов минтақалари бўйича алоҳида белгиланади. Қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқарувчилари барча солиқлар ўрнига (алкоголь маҳсулотларига тўланадиган акциз солиғидан ташқари) ягона Е.с. тўлайдилар.
Қишлоқ хўжалик корхоналарида ер асосий восита ва ерларнинг сифати алоҳида аҳамиятга эга эканлигини ҳамда деҳқончиликнинг ривожланиш даражасини ҳисобга олиб, суғориладиган ерлар бонитет балларидан келиб чиқиб, 10 синфга бўлинган. Е.с.ни ҳисоблашда базавий ставкаларга ҳукумат томонидан тасдиқланган кўпайтириш коэффициентлари қўлланилади. Ҳар бир туман бўйича суғорилади-г а н энг паст сифатли ерларга алоҳида базавий ставкалар белгиланган.
Мас, ягона ер солиғи тўлайдиган товар ишлаб чиқарувчилар учун суғориладиган ерларда 1-синфга мансуб 1 га учун солиқнинг базавий ставкаси Паркент туманида 986,4 сўм, Зангиота туманида 1487,5 сўм, Мўйноқ туманида 668 сўм қилиб белгиланган. Е.с.ни ҳисоблашда шу туманларда базавий ставкалар 5-синфга кирадиган ерларга 4,57, 6-синфга кирадиган ерларга 6,54, 10-синфга кирадиган ерларга 17,5 коэффициентларига кўпайтирилади (2002). Суғорилмайдиган лалми ва яйлов ерлари ёғингарчилик б-н таъминланганлигини ҳисобга олган ҳолда текислик, адир, тоғ ва тоғ олди мин-тақаларига бўлинади. Лалми (мас, Тошкент вилоятида 1,19— 1,67 коэффициентлари б-н ҳар га учун 84,4 сўмдан 167,5 сўмгача) ва яйлов ерларга (чўл зоналари учун 16—30 сўм, 1,51—2,05 коэффициентлари б-н адир ва тоғ олди зоналари учун 25—34,2 сўм) ҳам ало-ҳида солиқ ставкалари бор.
Қишлоқ хўжалиги корхоналари иморатлар эгаллаган (Тошкент вилоятида базавий ставка 13285,6 сўм, коэффициента 20,44), зовурлар, йўллар (24,4 сўм/га) б-н банд бўлган ва бошқа фойдаланилмайдиган ерлари учун ҳам Е.с. ни тўлайдилар. Аҳолини ижтимоий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш мақсадида жисмоний шахсларга ер участкаларининг жойлашган жойига қараб Е.с. ставкалари 10—25 карра кам белгиланади. Корхоналарнинг ривожланишини рағбатлантириш ва аҳолини ижтимоий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш мақсадида уларнинг айрим гуруҳларига давлат томонидан Е.с. бўйича имтиёзлар берилган. Юридик ва жисмоний шахслар Е.с.ни қонун ҳужжатларида белгиланган муддатларда маҳаллий бюджетга тўлайдилар.
Арзит Латипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.