Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Yer sun'iy yöddoşlari

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64–65-b. — ziyouz.com

    Yer sun'iy yöddoşlari (YESY) — Yer atrofidagi (geotsentrik) orbitaga ilmiy yoki amaliy (hayotiy) muammolarni hal qiliş uçun çiqarilgan kosmik apparatlar (KA). Birinçi sun'iy yöldoş sobiq Ittifoq hududidan 1957 y. 4 okt.da uçirilgan. YESY ga örnatilgan apparatlar yordamida atmosferaning yuqori qatlamlarida uning ziçligi, ionosferada radiosignallarning tarqalişi örganildi. 1958 y. 1 fev.da AQŞ «Eksplorer-1» sun'iy yöldoşini uçirdi. 1965 y. 26 okt.da Fransiya, 1970 y. 11 fev.da Yaponiya, 1970 y. 24 apr.da XXR, 1980 y. 18 iyulda Hindiston birinçi YESY ni uçirişdi.

    Vazifasiga köra, YESY ilmiy tadqiqot yoki amaliy xillarga bölinadi. I. t. YESY Yerni, boşqa osmon jismlarini, kosmik fazoni tadqiq etiş yoki biologik eksperimentlar ötkaziş uçun xizmat qiladi. Ularga geofizik, geodezik tadqiqot YESY va b. kiradi. Amaliy YESY ga esa aloqa, meteorologik YESY, Yer tabiiy resurslarini örganişga möljallangan YESY, navigatsiya YESY, texnik vazifalarni bajarişga möljallangan va harbiy maqsadlar uçun uçirilgan YESY kiradi. Ayrim YESY ham ilmiy, ham amaliy masqadlarni közlab uçiriladi.

    Orbital kosmik kemalar (KK) va orbital st-yalar (OS) YESY ning alohida turiga kiradi. Milliy kosmik dasturlar böyiça uçirilgan YESY turkumi köpinça maxsus nomlar b-n [«Kosmos» (Rossiya), «Eksplorer» (AQŞ), «Diadem» (Fransiya)] yuritiladi. Köpçilik YESY bort apparatlari Quyoş batareyalari (QB) orqali energiya b-n ta'minlanadi. YESY ning issikdik rejimi termorostlaş tizimi orqali amalga oşiriladi. YESY dan Yerga ilmiy va b. axborotlar radiotelemetriya tizimi yordamida uzatiladi. YESY orbitaga eltuvçi raketalar (ER) yordamida çikariladi. YESY ni orbitaga eltuvçi bu yöl ER harakatining faol (aktiv) yöli deyilib, bir neça yuz km dan 2—3 ming km gaça boradi. ER dvigatellari faol yöl sönggida oldindan hisoblangan tezlikka erişgaç, uçiriladi va bu nuqta YESY ning orbitaga çiqiş nuqtasi deyiladi. Bu nuktada ERning oxirgi bosqiçi sun'iy yöldoşdan ajraladi va yöldoş orbita böylab erkin harakatlana boşlaydi. YESY ning harakati Yerdagi maxsus kuzatiş st-yalaridan amalga oşiriladi. Bu kuzatişlar YESY ning orbita elementlarini aniqlab, kelgusi kuzatişlar uçun uning efemeridalari hisoblanadi. I. t. yöldoşlariga sobiq Ittifoqning «Elektron», «Proton», «Kosmos», AQŞ ning «Avangard», «Eksplorer», «OGO», «OSO», «OAO», Angliyaning «Ariyel», Fransiyaning «Diadem» sun'iy yöldoşlari kiradi. Amaliy sun'iy yöldoşlar jumlasiga sobiq Ittifoqning «Ekran», «Kosmos», «Meteor», «Molniya», AQŞning «Tiros», «Essa», «Nimbus», «Lendstat», «Sinkom», «Intelsat» va «AEM» sun'iy yöldoşlari kiradi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЕР СУНЪИЙ ЙЎДДОШЛАРИ (ЕСЙ) — Ер атрофидаги (геоцентрик) орбитага илмий ёки амалий (ҳаётий) муаммоларни ҳал қилиш учун чиқарилган космик аппаратлар (КА). Биринчи сунъий йўлдош собиқ Иттифоқ ҳудудидан 1957 й. 4 окт.да учирилган. ЕСЙ га ўрнатилган аппаратлар ёрдамида атмосферанинг юқори қатламларида унинг зичлиги, ионосферада радиосигналларнинг тарқалиши ўрганилди. 1958 й. 1 фев.да АҚШ «Эксплорер-1» сунъий йўлдошини учирди. 1965 й. 26 окт.да Франция, 1970 й. 11 фев.да Япония, 1970 й. 24 апр.да ХХР, 1980 й. 18 июлда Ҳиндистон биринчи ЕСЙ ни учиришди.

    Вазифасига кўра, ЕСЙ илмий тадқиқот ёки амалий хилларга бўлинади. И. т. ЕСЙ Ерни, бошқа осмон жисмларини, космик фазони тадқиқ этиш ёки биологик экспериментлар ўтказиш учун хизмат қилади. Уларга геофизик, геодезик тадқиқот ЕСЙ ва б. киради. Амалий ЕСЙ га эса алоқа, метеорологик ЕСЙ, Ер табиий ресурсларини ўрганишга мўлжалланган ЕСЙ, навигация ЕСЙ, техник вазифаларни бажаришга мўлжалланган ва ҳарбий мақсадлар учун учирилган ЕСЙ киради. Айрим ЕСЙ ҳам илмий, ҳам амалий масқадларни кўзлаб учирилади.

    Орбитал космик кемалар (КК) ва орбитал ст-ялар (ОС) ЕСЙ нинг алоҳида турига киради. Миллий космик дастурлар бўйича учирилган ЕСЙ туркуми кўпинча махсус номлар б-н [«Космос» (Россия), «Эксплорер» (АҚШ), «Диадем» (Франция)] юритилади. Кўпчилик ЕСЙ борт аппаратлари Қуёш батареялари (ҚБ) орқали энергия б-н таъминланади. ЕСЙ нинг иссикдик режими терморостлаш тизими орқали амалга оширилади. ЕСЙ дан Ерга илмий ва б. ахборотлар радиотелеметрия тизими ёрдамида узатилади. ЕСЙ орбитага элтувчи ракеталар (ЭР) ёрдамида чикарилади. ЕСЙ ни орбитага элтувчи бу йўл ЭР ҳаракатининг фаол (актив) йўли дейилиб, бир неча юз км дан 2—3 минг км гача боради. ЭР двигателлари фаол йўл сўнггида олдиндан ҳисобланган тезликка эришгач, учирилади ва бу нуқта ЕСЙ нинг орбитага чиқиш нуқтаси дейилади. Бу нуктада ЭРнинг охирги босқичи сунъий йўлдошдан ажралади ва йўлдош орбита бўйлаб эркин ҳаракатлана бошлайди. ЕСЙ нинг ҳаракати Ердаги махсус кузатиш ст-яларидан амалга оширилади. Бу кузатишлар ЕСЙ нинг орбита элементларини аниқлаб, келгуси кузатишлар учун унинг эфемеридалари ҳисобланади. И. т. йўлдошларига собиқ Иттифоқнинг «Электрон», «Протон», «Космос», АҚШ нинг «Авангард», «Эксплорер», «ОГО», «ОСО», «ОАО», Англиянинг «Ариель», Франциянинг «Диадем» сунъий йўлдошлари киради. Амалий сунъий йўлдошлар жумласига собиқ Иттифоқнинг «Экран», «Космос», «Метеор», «Молния», АҚШнинг «Тирос», «Эсса», «Нимбус», «Лендстат», «Синком», «Интелсат» ва «АЭМ» сунъий йўлдошлари киради.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.