Yer tuziş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com
Yer tuziş YER TUZIŞ, yer tuziş tartibi — mamlakatda yerga bölgan munosabatlarni tartibga soliş va mukammallaştiriş, yerni i.ç. vositasi sifatida muhofaza qiliş va undan samarali foydalanişga qaratilgan davlat tadbirlari tizimi. Yerdan töliq ilmiy asoslangan tarzda oqilona va samarali foydalanişni taşkil etiş, dehqonçilik madaniya-tini oşiriş va yerlarni muhofaza qiliş maqsadlarini közlaydi. Ye.t. loyiha qidiruv, joy tafsilotini (syomka) va dala tadqiqoti işlarini öz içiga oladi, uni yer tuzuvçi taşkilotlar amalga oşiradi. Ye.t. yerlardan foydalaniş va ularni muhofaza qilişni taşkil qilişga, yer resurslarini hisobga oliş va baholaşga, qulay ekologik muhitni vujudga keltirişga va tabiiy landşaft larni yaxşilaşga, Ye.t.ning hududiy va içki xöjalik Ye.t. rejalarini tuzişga qaratilgan tadbirlar tizimini öz içiga oladi.
Ye.t.ning iqtisodiy (yerni asosiy i.ç. vositasi sifatida taşkil etiş), huquqiy (yerdan foydalaniş sohasida davlat organlari karorlarini amalga oşirişga karatilgan davlat tadbirlari tizimi majmui); texnikaviy (loyiha qidiruv, joy tafsilotini tasvirlaş va dala tadqiqoti kabi texnik işlarni amalga oşiriş) masalalari mavjud. Ye.t. istiqbolga möljallangan, loyihalaş oldidan, xöjaliklararo hamda içki xöjalik turlariga bölinadi. Istiqbolga möljallangan va loyihalaş oldidan amalga oşiriladigan Ye.t.da respublika va mintaqalarning yer-suv resurslaridan foydalaniş hamda ularni muhofaza qiliş çizmalari; tumanlar va viloyatlar yer tizimi çizmalari tayyorlanadi, tuproq unumdorligini oşiriş, yerlardan oqilona foydalaniş va ularni muho-faza qiliş b-n boğliq istiqbol rejalari işlab çiqiladi. Xöjaliklararo Ye.t.da joyning özida ma'muriy birliklar (qişloq, tuman, şahar, viloyat) çegaralari belgilanadi, yerlarning joylaşişidagi noqulayliklarni bartaraf etgan holda yer egalari, yerdan foydalanuvçilar, ijaraçilar va mulkdorlarning yangi yer uça-stkalarini taşkil qiliş va mavjud yer uçastkalarini tartibga soliş loyihalari tuziladi, yer munosabatlariga doir turli hujjatlar, iş loyihalari tuziladi, yerlarni baholaş tadbirlari va b. ötkaziladi.
Içki xöjalik Ye.t. turliq.x. korxonalari, muassasalari va taşkilotlarining xududini içki xöjalik negizida belgilab olib, ilmiy asoslangan almaşlab ekişni joriy qiliş, barça q.x. yerlarini (piçanzorlar, yaylovlar, boğlar, tokzorlar va b.) joylaştiriş, tuproq eroziyasiga qarşi kuraş tadbirlarini işlab çiqiş, şuningdek, suğoriladigan yerlarni töla rekonstruksiyalaşdan iborat.
Ye.t. tarkibida topografiya-geodeziya, xaritagrafiya, tuproq, agrokimyo, geobotanika jihatidan, tarixiy-madaniy va b. yönalişlarda ham tekşirişlar olib boriladi. Ye.t. jarayonida foydalanişni qulaylaştiriş uçun çegaralari turğun bölgan optimal ölçamdagi ixçam maydonlar taşkil etiladi. Ayni paytda q.x. korxonalarining içki Ye.t. işlari suğoriş şoxobçalari va zovurlar tarmoğini qayta quriş asosida takomillaştiriladi: almaşlab ekiş joriy qilinadi, hamma ekin maydonlari batafsil belgilab qöyiladi.
Ye.t. işlarini bajarişda tumanlar va xöjaliklarning tabiiy, iqtisodiy va meliorativ şaroitlari: i.ç. hajmi, xöjaliklar va ularning bölinmalaridagi ixtisoslaşuv, tarmoqlar nisbati va ularning rivojlaniş körsat-kiçlari, işçi kuçi va i.ç. vositalari b-n ta'minlanganlik, aholining joylaşuv tizimi, suv resurslari, suğoriş tarmoqlarining holati va b. hisobga olinadi.
Ye.t. böyiça belgilangan hamma tadbirlar q.x., suv xöjaligi va turar joy qurilişiga zarur kapital sarflar hisob-kitoblari b-n asoslab beriladi.
Ad.: Özbekiston Respublikasining Yer kodeksi, T., 1998; Yer tuziş asoslari, T., 1998.
Qosimjon Rahmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР ТУЗИШ, ер тузиш тартиби — мамлакатда ерга бўлган муносабатларни тартибга солиш ва мукаммаллаштириш, ерни и.ч. воситаси сифатида муҳофаза қилиш ва ундан самарали фойдаланишга қаратилган давлат тадбирлари тизими. Ердан тўлиқ илмий асосланган тарзда оқилона ва самарали фойдаланишни ташкил этиш, деҳқончилик мадания-тини ошириш ва ерларни муҳофаза қилиш мақсадларини кўзлайди. Е.т. лойиҳа қидирув, жой тафсилотини (съёмка) ва дала тадқиқоти ишларини ўз ичига олади, уни ер тузувчи ташкилотлар амалга оширади. Е.т. ерлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни ташкил қилишга, ер ресурсларини ҳисобга олиш ва баҳолашга, қулай экологик муҳитни вужудга келтиришга ва табиий ландшафт ларни яхшилашга, Е.т.нинг ҳудудий ва ички хўжалик Е.т. режаларини тузишга қаратилган тадбирлар тизимини ўз ичига олади.
Е.т.нинг иқтисодий (ерни асосий и.ч. воситаси сифатида ташкил этиш), ҳуқуқий (ердан фойдаланиш соҳасида давлат органлари карорларини амалга оширишга каратилган давлат тадбирлари тизими мажмуи); техникавий (лойиҳа қидирув, жой тафсилотини тасвирлаш ва дала тадқиқоти каби техник ишларни амалга ошириш) масалалари мавжуд. Е.т. истиқболга мўлжалланган, лойиҳалаш олдидан, хўжаликлараро ҳамда ички хўжалик турларига бўлинади. Истиқболга мўлжалланган ва лойиҳалаш олдидан амалга ошириладиган Е.т.да республика ва минтақаларнинг ер-сув ресурсларидан фойдаланиш ҳамда уларни муҳофаза қилиш чизмалари; туманлар ва вилоятлар ер тизими чизмалари тайёрланади, тупроқ унумдорлигини ошириш, ерлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳо-фаза қилиш б-н боғлиқ истиқбол режалари ишлаб чиқилади. Хўжаликлараро Е.т.да жойнинг ўзида маъмурий бирликлар (қишлоқ, туман, шаҳар, вилоят) чегаралари белгиланади, ерларнинг жойлашишидаги ноқулайликларни бартараф этган ҳолда ер эгалари, ердан фойдаланувчилар, ижарачилар ва мулкдорларнинг янги ер уча-сткаларини ташкил қилиш ва мавжуд ер участкаларини тартибга солиш лойиҳалари тузилади, ер муносабатларига доир турли ҳужжатлар, иш лойиҳалари тузилади, ерларни баҳолаш тадбирлари ва б. ўтказилади.
Ички хўжалик Е.т. турлиқ.х. корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг худудини ички хўжалик негизида белгилаб олиб, илмий асосланган алмашлаб экишни жорий қилиш, барча қ.х. ерларини (пичанзорлар, яйловлар, боғлар, токзорлар ва б.) жойлаштириш, тупроқ эрозиясига қарши кураш тадбирларини ишлаб чиқиш, шунингдек, суғориладиган ерларни тўла реконструкциялашдан иборат.
Е.т. таркибида топография-геодезия, харитаграфия, тупроқ, агрокимё, геоботаника жиҳатидан, тарихий-маданий ва б. йўналишларда ҳам текширишлар олиб борилади. Е.т. жараёнида фойдаланишни қулайлаштириш учун чегаралари турғун бўлган оптимал ўлчамдаги ихчам майдонлар ташкил этилади. Айни пайтда қ.х. корхоналарининг ички Е.т. ишлари суғориш шохобчалари ва зовурлар тармоғини қайта қуриш асосида такомиллаштирилади: алмашлаб экиш жорий қилинади, ҳамма экин майдонлари батафсил белгилаб қўйилади.
Е.т. ишларини бажаришда туманлар ва хўжаликларнинг табиий, иқтисодий ва мелиоратив шароитлари: и.ч. ҳажми, хўжаликлар ва уларнинг бўлинмаларидаги ихтисослашув, тармоқлар нисбати ва уларнинг ривожланиш кўрсат-кичлари, ишчи кучи ва и.ч. воситалари б-н таъминланганлик, аҳолининг жойлашув тизими, сув ресурслари, суғориш тармоқларининг ҳолати ва б. ҳисобга олинади.
Е.т. бўйича белгиланган ҳамма тадбирлар қ.х., сув хўжалиги ва турар жой қурилишига зарур капитал сарфлар ҳисоб-китоблари б-н асослаб берилади.
Ад.: Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси, Т., 1998; Ер тузиш асослари, Т., 1998.
Қосимжон Раҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.