Yer yadrosi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com
Yer yadrosi — Yerning markaziy eng çuqur geosferasi. Ye. ya.ning yuqori çegarasi 2900 km çuqurliqda, radiusi qariyb 3500 km. Yerning markazida t-ra 5000°, ziçlik qariyb 12,5 ming t/m3, bosim 361 GPa gaça. Ye. ya.ning yuqori çegarasida böylama tölqinlarning tarqaliş tezligi keskin sakrab 13,7 dan 8,1 km/sek gaça kamayadi va aksinça Yerning markazi atrofida 11,2 km/ sek gaça köpayib boradi. Ye. ya.ning tuzilişi, fizik xossalari töğrisidagi ma'lumotlar geofizika tadqiqot metodlaridan foydalanib olingan. Ye. ya. taşki va içki yadro (subyadro)dan iborat. Subyadroning radiusi 1300 km çamasida. Taşqi yadroda köndalang seysmik tölqinlar tarqalmaydi. Şuning uçun ham taşqi yadro suyuq bölsa kerak deb taxmin qilinadi. Taşqi yadrodan içkisiga ötişda böylama tölqinlar köndalang tölqinlarni qözğatib yuboradi. Şu bois içki yadro qattiq bölsa kerak deb faraz qilinadi. Ye. ya.ning tarkibi töğrisida yagona fikr yöq. Ba'zi olimlar Ye. ya. temir va nikeldan iborat deyişsa, boşqalari metallaşgan silikatlardan, uçinçi guruh olimlar esa temir oksidlaridan taşkil topgan deb hisoblaydilar. Geofizik ma'lumotlar va eng kuçli bosim şaroitida bajarilgan tajribalardan olingan ma'lumotlar asosida Ye. ya. ehtimol nikel va oltingugurt aralaşmali temirdan taşkil topgan deb faraz qilinadi. Yer magnit maydonining paydo bölişini taşqi yadrodagi mexanik-elektromagnit jarayonlari b-n boğlaydilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР ЯДРОСИ — Ернинг марказий энг чуқур геосфераси. Е. я.нинг юқори чегараси 2900 км чуқурлиқда, радиуси қарийб 3500 км. Ернинг марказида т-ра 5000°, зичлик қарийб 12,5 минг т/м3, босим 361 ГПа гача. Е. я.нинг юқори чегарасида бўйлама тўлқинларнинг тарқалиш тезлиги кескин сакраб 13,7 дан 8,1 км/сек гача камаяди ва аксинча Ернинг маркази атрофида 11,2 км/ сек гача кўпайиб боради. Е. я.нинг тузилиши, физик хоссалари тўғрисидаги маълумотлар геофизика тадқиқот методларидан фойдаланиб олинган. Е. я. ташки ва ички ядро (субъядро)дан иборат. Субъядронинг радиуси 1300 км чамасида. Ташқи ядрода кўндаланг сейсмик тўлқинлар тарқалмайди. Шунинг учун ҳам ташқи ядро суюқ бўлса керак деб тахмин қилинади. Ташқи ядродан ичкисига ўтишда бўйлама тўлқинлар кўндаланг тўлқинларни қўзғатиб юборади. Шу боис ички ядро қаттиқ бўлса керак деб фараз қилинади. Е. я.нинг таркиби тўғрисида ягона фикр йўқ. Баъзи олимлар Е. я. темир ва никелдан иборат дейишса, бошқалари металлашган силикатлардан, учинчи гуруҳ олимлар эса темир оксидларидан ташкил топган деб ҳисоблайдилар. Геофизик маълумотлар ва энг кучли босим шароитида бажарилган тажрибалардан олинган маълумотлар асосида Е. я. эҳтимол никель ва олтингугурт аралашмали темирдан ташкил топган деб фараз қилинади. Ер магнит майдонининг пайдо бўлишини ташқи ядродаги механик-электромагнит жараёнлари б-н боғлайдилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.