Yerdan taşqaridagi sivilizatsiyalar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75-b. — ziyouz.com
Yerdan taşqaridagi sivilizatsiyalar — hoz. zamon ilmiy tasavvurlariga köra, Yerdan boşqa (mas, uzoq yulduzlar atrofida aylanadigan) sayyoralarda yaşaşi mumkin bölgan aqlli mavjudotlar jamiyatlari. Ularning taraqqiyot darajasi insoniyatning taraqqiyot darajasiga yaqin yoki undan yuqori deb faraz qilinadi. Yerdagi hayot evolyutsiyasi (bir hujayralilardan köp hujayralilar sari, köp hujayrali tuban organizmlardan yuqori organizmlar sari taraqqiy etiş), şuningdek, Metagalaktikaning milliard-milliard sayyoralardan taşkil topganligi va bu sayyoralarning ayrimlarida organik hayot paydo bölib rivojlanişi uçun şartşaroitlar mavjudligi ehtimoli Yerdan taşqarida, Koinotning biror qismida hayotning mavjud bölişini taqozo etadi. Mazkur umumiy mulohaza asosida, şuningdek, Yerga yaqin Mars va Venerada atmosfera va b. fizik şart-şaroitlar mavjudligiga qarab, bu sayyoralarda hayotning eng oddiy şakllari bor degan taxminlar paydo bölgan. 20-a.ning 50— 60-y.larida sayyoralardagi hayot uçun zarur bölgan fizik şaroitlarni örganiş natijasida Oyda, Venera, Mars va Quyoş sistemasining boşqa sayyoralarda Yerdagidek oliy hayot şakllari bölmasligi isbotlandi. Lekin Marsdagina eng oddiy hayot şakllari bölişi mumkin deb taxmin qilinadi. Quyoş sistemasiga yaqin turgan va öz sayyoralar sistemasiga ega bölgan köpgina yulduzlarning tabiiy şaroitlarini örganiş ana şu sayyoralar sistemasida hayot paydo bölib, rivojlanişi mumkin degan ehtimolni deyarli yöqqa çiqardi. Hozir juda kamdan-kam yulduzlardagina hayot bunyodga kela oladigan sohalar bölişi mumkin deb taxmin qilinadi.
Ye. t. s.ning mavjudligi haqidagi masala hoz. vaktda ehtimoldan xoli bölmagan gipoteza bölib, hali eksperimental dalillar b-n tasdiqlangani yöq. Kosmonavtikaikj keyingi taraqqiyoti va Koinotdan kelayotgan elektromagnit nurlarni örganiş sohasidagi tekşirişlar Ye. t. s. bor degan taxminni quvvatlaydigan yoki böliş ehtimolini kamaytiradigan dalillarni beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕРДАН ТАШҚАРИДАГИ ЦИВИЛИЗАЦИЯЛАР — ҳоз. замон илмий тасаввурларига кўра, Ердан бошқа (мас, узоқ юлдузлар атрофида айланадиган) сайёраларда яшаши мумкин бўлган ақлли мавжудотлар жамиятлари. Уларнинг тараққиёт даражаси инсониятнинг тараққиёт даражасига яқин ёки ундан юқори деб фараз қилинади. Ердаги ҳаёт эволюцияси (бир ҳужайралилардан кўп ҳужайралилар сари, кўп ҳужайрали тубан организмлардан юқори организмлар сари тараққий этиш), шунингдек, Метагалактиканинг миллиард-миллиард сайёралардан ташкил топганлиги ва бу сайёраларнинг айримларида органик ҳаёт пайдо бўлиб ривожланиши учун шартшароитлар мавжудлиги эҳтимоли Ердан ташқарида, Коинотнинг бирор қисмида ҳаётнинг мавжуд бўлишини тақозо этади. Мазкур умумий мулоҳаза асосида, шунингдек, Ерга яқин Марс ва Венерада атмосфера ва б. физик шарт-шароитлар мавжудлигига қараб, бу сайёраларда ҳаётнинг энг оддий шакллари бор деган тахминлар пайдо бўлган. 20-а.нинг 50— 60-й.ларида сайёралардаги ҳаёт учун зарур бўлган физик шароитларни ўрганиш натижасида Ойда, Венера, Марс ва Қуёш системасининг бошқа сайёраларда Ердагидек олий ҳаёт шакллари бўлмаслиги исботланди. Лекин Марсдагина энг оддий ҳаёт шакллари бўлиши мумкин деб тахмин қилинади. Қуёш системасига яқин турган ва ўз сайёралар системасига эга бўлган кўпгина юлдузларнинг табиий шароитларини ўрганиш ана шу сайёралар системасида ҳаёт пайдо бўлиб, ривожланиши мумкин деган эҳтимолни деярли йўққа чиқарди. Ҳозир жуда камдан-кам юлдузлардагина ҳаёт бунёдга кела оладиган соҳалар бўлиши мумкин деб тахмин қилинади.
Е. т. ц.нинг мавжудлиги ҳақидаги масала ҳоз. вактда эҳтимолдан холи бўлмаган гипотеза бўлиб, ҳали экспериментал далиллар б-н тасдиқлангани йўқ. Космонавтикаикж кейинги тараққиёти ва Коинотдан келаётган электромагнит нурларни ўрганиш соҳасидаги текширишлар Е. т. ц. бор деган тахминни қувватлайдиган ёки бўлиш эҳтимолини камайтирадиган далилларни беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.