Yerevan

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77-b. — ziyouz.com

Yerevan (1936 y.gaça Erivan) — Armaniston Respublikasi poytaxti. Armanistonning ma'muriy, madaniy va ilmiy markazi. Ararat tekisligining şim. çekkasida, Razdan daryosi (Arakening çap irmoği) böyida. Iqlimi keskin kontinental. Yozi quruq va issiq, qişi qisqa, sovuq. Avg.ning örtaça t-rasi 24,8°, yanv. niki —4,2°. Yiliga 320—350 mm yoğin yoğadi. Aholisi 1249 ming kişi (1995). Arxeologik qazişlarda topilgan mixxatli toş bölagidan ma'lum bölişiça, Urartu podşosi Argişti I mil. av. 782 y.da Erebuni qal'asini qurdirgan (şahar nomi ham şundan). Öşa qal'a yonida hoz. Ye. vujudga kelgan. 13-a. örtalaridan siyosiy va iqtisodiy mavqei orta borgan. 1604 y. Ye.ni Eron şohi Abbos I qöşinlari egallaganidan keyin şahar Yerevan xonligining markaziga aylandi. 17-a.da Ye. yirik karvon savdosi va hunarmandçilik markazlaridan biri. Rossiya-Eron uruşi (1826— 28)dan söng Ye.ni 1827 y. 1 okt.da rus qöşinlari egalladi va Turkmançoy şartnomasi (1828) ga binoan Ye. Rossiyaga ötdi. 1828—40 y.larda Ye. Armaniston viloyati markazi, söng uyezd şahri, 1849 y.dan Erivan gubernyasi markazi. Ye.ning Aleksandropol (hoz. Gyumri) t. y. orqali Tbilisi (1902) va Julfa (1908) b-n boğlanişi şaharning iqtisodiy jihatdan rivojlanişiga olib keldi.

Ye.da 1920 y. 29 noyabrda şörolar hokimiyati örnatildi. 1921 y. 2 apr.da Ye. Armaniston SSR poytaxti deb e'lon qilindi. 1991 y. avg.da sovetlar hokimiyati barham topgaç, öşa yilning 24 sent.dan Ye. mustaqil Armanistonning poytaxti böldi.

Ye. — Armanistonning muhim sanoat markazi. Maşinasozlik, kimyo va neft kimyosi, oziq-ovqat, yengil sanoat, maşinasozlik (elektronika sanoati va b.), kimyo va neft kimyosi (plastmassa, kimyoviy tola va reaktivlar, şina va b.) sanoatlari taraqqiy etgan. Sintetik kauçuk k-ti, «Polivinilatsetat», «Plastik», lak-böyoq z-dlari, farmatsevtika korxonasi, issiqlik elektr st-yasi mavjud. Asosiy oziq-ovqat sanoati korxonalari — vino, göşt, yoğ-moy, eksperimental tamaki k-tlari, konyak, şampan vinolari, konserva z-dlari, yengil sanoat korxonalari — ipak va kamvol k-tlari, movut, trikotaj, ip, qölqop, tikuvçilik, gilam, kön poyabzal f-kalari, kuriliş materiallari korxonalari mavjud. Alyuminiy işlab çiqariladi. Ye. — Armanistonning muxim transport tuguni. Tbilisi, Boku va Sevan b-n t. y. liniyalari orqali boğlangan. Avtomobil yöllari tuguni. 2 aeroport, metropoliten (1981 y.dan), telemarkaz (1956 y.dan) bor.

Armaniston Respublikasi Fanlar akademiyasi (1943 y.dan), 11 oliy öquv yurti (Yerevan universiteti, politexnika, tibbiyot, zootexniya-veterinariya in-tlari, konservatoriya va b.), «Matenadaran» qad. qölyozmalar in-ti, 13 teatr (şu jumladan opera va balet teatri, musiqali komediya teatri, filarmoniya, konservatoriya), 21 muzey (şu jumladan Armaniston tarixi muzeyi, Kartinalar galereyasi, Bolalar kartina galereyasi, Teatr muzeyi), Hukumat uyi (1955) bor.

Ad.: Akopyan T. X., Istoriya Yerevana (1801-1879 gg.), Yerevan, 1959.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕРЕВАН (1936 й.гача Эривань) — Арманистон Республикаси пойтахти. Арманистоннинг маъмурий, маданий ва илмий маркази. Арарат текислигининг шим. чеккасида, Раздан дарёси (Аракенинг чап ирмоғи) бўйида. Иқлими кескин континентал. Ёзи қуруқ ва иссиқ, қиши қисқа, совуқ. Авг.нинг ўртача т-раси 24,8°, янв. ники —4,2°. Йилига 320—350 мм ёғин ёғади. Аҳолиси 1249 минг киши (1995). Археологик қазишларда топилган миххатли тош бўлагидан маълум бўлишича, Урарту подшоси Аргишти I мил. ав. 782 й.да Эребуни қалъасини қурдирган (шаҳар номи ҳам шундан). Ўша қалъа ёнида ҳоз. Е. вужудга келган. 13-а. ўрталаридан сиёсий ва иқтисодий мавқеи орта борган. 1604 й. Е.ни Эрон шоҳи Аббос I қўшинлари эгаллаганидан кейин шаҳар Ереван хонлигининг марказига айланди. 17-а.да Е. йирик карвон савдоси ва ҳунармандчилик марказларидан бири. Россия-Эрон уруши (1826— 28)дан сўнг Е.ни 1827 й. 1 окт.да рус қўшинлари эгаллади ва Туркманчой шартномаси (1828) га биноан Е. Россияга ўтди. 1828—40 й.ларда Е. Арманистон вилояти маркази, сўнг уезд шаҳри, 1849 й.дан Эривань губерняси маркази. Е.нинг Александрополь (ҳоз. Гюмри) т. й. орқали Тбилиси (1902) ва Жульфа (1908) б-н боғланиши шаҳарнинг иқтисодий жиҳатдан ривожланишига олиб келди.

Е.да 1920 й. 29 ноябрда шўролар ҳокимияти ўрнатилди. 1921 й. 2 апр.да Е. Арманистон ССР пойтахти деб эълон қилинди. 1991 й. авг.да советлар ҳокимияти барҳам топгач, ўша йилнинг 24 сент.дан Е. мустақил Арманистоннинг пойтахти бўлди.

Е. — Арманистоннинг муҳим саноат маркази. Машинасозлик, кимё ва нефть кимёси, озиқ-овқат, енгил саноат, машинасозлик (электроника саноати ва б.), кимё ва нефть кимёси (пластмасса, кимёвий тола ва реактивлар, шина ва б.) саноатлари тараққий этган. Синтетик каучук к-ти, «Поливинилацетат», «Пластик», лак-бўёқ з-длари, фармацевтика корхонаси, иссиқлик электр ст-яси мавжуд. Асосий озиқ-овқат саноати корхоналари — вино, гўшт, ёғ-мой, экспериментал тамаки к-тлари, коньяк, шампань винолари, консерва з-длари, енгил саноат корхоналари — ипак ва камволь к-тлари, мовут, трикотаж, ип, қўлқоп, тикувчилик, гилам, кўн пойабзал ф-калари, курилиш материаллари корхоналари мавжуд. Алюминий ишлаб чиқарилади. Е. — Арманистоннинг мухим транспорт тугуни. Тбилиси, Боку ва Севан б-н т. й. линиялари орқали боғланган. Автомобиль йўллари тугуни. 2 аэропорт, метрополитен (1981 й.дан), телемарказ (1956 й.дан) бор.

Арманистон Республикаси Фанлар академияси (1943 й.дан), 11 олий ўқув юрти (Ереван университети, политехника, тиббиёт, зоотехния-ветеринария ин-тлари, консерватория ва б.), «Матенадаран» қад. қўлёзмалар ин-ти, 13 театр (шу жумладан опера ва балет театри, мусиқали комедия театри, филармония, консерватория), 21 музей (шу жумладан Арманистон тарихи музейи, Картиналар галереяси, Болалар картина галереяси, Театр музейи), Ҳукумат уйи (1955) бор.

Ад.: Акопян Т. X., История Еревана (1801-1879 гг.), Ереван, 1959.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.