Yerning suv balansi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 83–84-b. — ziyouz.com
Yerning suv balansi - muayyan vaqt içida Yer yuzasiga yoğin körinişida tuşadigan suv mikdori b-n quruqlik va Dunyo okean i yuzasidan buğlanadigan suv mikdorining nisbati. Ya'ni Yerda suv aylanişining sonli ifodasi. U suv balansi tenglamalari körinişida aks ettiriladi. Bunda suv kirim va çiqimining suyuq, buğli va qattiq (muz) holatidagi barça şakllari tavsiflanadi. Gidrosferadagi 1,4—109 km3 umumiy suv massasining (V. I. Vernadskiy böyiça) tabiatdagi suv aylanişida yil davomida 518600 km3 suv qatnaşadi va yerga tuşadigan suv (atmosfera yoğinlari) b-n undan sarf böladigan (buğlaniş, oqim) suv miqdori deyarli teng böladi. Bu tenglik (balans) Yer va uning ayrim qismlari Dunyo okeani, çekka oqimli hudud, içki oqimi bor hudud uçun suv balansi tenglamalari körinişida böladi. Tenglamalarda kirim qismi elementlari sifatida Dunyo okeani yuzasiga (Xo), quruklikning çekka oqimli hudu-diga (Xz), quruqlikning içki oqimli (berk) hududiga (Xi) va ularning yiğindisi sifatida butun Yer sirtiga (XER) yoğadigan yillik yoğin miqdorlarini hisobga oliş zarur.
Şularga mos ravişda Dunyo okeani yuzasidan (Zo), quruqlikning içki (berk) oqimli xududidan (Zv) va ularning yiğindisi — Yer kurrasi yuzasidan (ZEP) böladigan yillik buğlaniş mikdorlari tenglamalarning çiqim qismini taşkil etadi. Suv balansi tenglamalarida quruqlikdan Dunyo oke-aniga yoki u b-n tutaş bölgan dengizlarga daryolar oqizib keltiradigan yillik oqim miqdori (Yr) ham hisobga olinadi. Kirim va çiqim qismlarining qabul qilingan belgilariga asosan suv balansi tenglamalari dastlab Yer sirtining ayrim qismlari uçun tuziladi:
a) Dunyo okeani uçun quyidagiça ifodalanadi:
ZO=XO+YZ;
b) çekka oqimli hudud uçun:
v) içki oqimli hudud uçun esa: Zu=Xu körinişida yoziladi. Yuqoridagi tenglamalarning yiğindisi butun Yer uçun suv muvozanatini ifodalaydi:
Z0+Zz+Zu=X0+Xz+Xu
Oxirgi ifoda Yer sirtiga tuşadigan yoğin mikdori (XER) undan böladigan buğlaniş (ZEP)ra tengligini körsatadi. Olimlarning hisobiga köra, Yer yuzasiga har yili örtaça 577 ming km3 yoki 1130 mm yoğin tuşea, xuddi şunça miqdordagi suv buğlanadi.
Dare, köl va yer osti suvlaridan suğoriş, aholi va sanoatni suv b-n ta'minlaşda foydalanilişi Ye.s.b. ele-mentlari nisbatini özgartiradi. Agrotexnik va agroörmonmeliorativ tad-birlar tuproqning infiltratsion xususiyatlarini oşiradi. Bu esa öz navbatida dalalardan kelgan suvlarning yuza oqimini kamaytiradi, tuproq nami, uning buğlanişi va transpiratsiyasini oşiradi hamda grunt suvlari hajmini bir oz köpayişiga sabab böladi.
Şaharlar rivojlanişi, sanoat korxonalari va yöllar qurilişi tuproqning infiltratsiya xususiyatlarini kamaytiradi, yuza oqimini köpaytirib yer osti suvlarning oziqlanişni zaiflaştiradi. Grunt suvlarining mikdori meliorativ tadbirlar, şaxta va karyerlardan yer osti suvlarini sörib oliş natijasida ança özgaradi.
Ye.s.b.ni taşkil qiluvçi hisoblar suv rejimini örganiş uçun gidrologiya va meteorologiyada keng qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕРНИНГ СУВ БАЛАНСИ - муайян вақт ичида Ер юзасига ёғин кўринишида тушадиган сув микдори б-н қуруқлик ва Дунё океан и юзасидан буғланадиган сув микдорининг нисбати. Яъни Ерда сув айланишининг сонли ифодаси. У сув баланси тенгламалари кўринишида акс эттирилади. Бунда сув кирим ва чиқимининг суюқ, буғли ва қаттиқ (муз) ҳолатидаги барча шакллари тавсифланади. Гидросферадаги 1,4—109 км3 умумий сув массасининг (В. И. Вернадский бўйича) табиатдаги сув айланишида йил давомида 518600 км3 сув қатнашади ва ерга тушадиган сув (атмосфера ёғинлари) б-н ундан сарф бўладиган (буғланиш, оқим) сув миқдори деярли тенг бўлади. Бу тенглик (баланс) Ер ва унинг айрим қисмлари Дунё океани, чекка оқимли ҳудуд, ички оқими бор ҳудуд учун сув баланси тенгламалари кўринишида бўлади. Тенгламаларда кирим қисми элементлари сифатида Дунё океани юзасига (Хо), қурукликнинг чекка оқимли ҳуду-дига (Xz), қуруқликнинг ички оқимли (берк) ҳудудига (Хи) ва уларнинг йиғиндиси сифатида бутун Ер сиртига (ХЕР) ёғадиган йиллик ёғин миқдорларини ҳисобга олиш зарур.
Шуларга мос равишда Дунё океани юзасидан (Zo), қуруқликнинг ички (берк) оқимли худудидан (Zv) ва уларнинг йиғиндиси — Ер курраси юзасидан (ZEP) бўладиган йиллик буғланиш микдорлари тенгламаларнинг чиқим қисмини ташкил этади. Сув баланси тенгламаларида қуруқликдан Дунё оке-анига ёки у б-н туташ бўлган денгизларга дарёлар оқизиб келтирадиган йиллик оқим миқдори (Yr) ҳам ҳисобга олинади. Кирим ва чиқим қисмларининг қабул қилинган белгиларига асосан сув баланси тенгламалари дастлаб Ер сиртининг айрим қисмлари учун тузилади:
а) Дунё океани учун қуйидагича ифодаланади:
ZO=XO+YZ;
б) чекка оқимли ҳудуд учун:
в) ички оқимли ҳудуд учун эса: Zu=Xu кўринишида ёзилади. Юқоридаги тенгламаларнинг йиғиндиси бутун Ер учун сув мувозанатини ифодалайди:
Z0+Zz+Zu=X0+Xz+Xu
Охирги ифода Ер сиртига тушадиган ёғин микдори (ХЕР) ундан бўладиган буғланиш (ZEP)ra тенглигини кўрсатади. Олимларнинг ҳисобига кўра, Ер юзасига ҳар йили ўртача 577 минг км3 ёки 1130 мм ёғин тушеа, худди шунча миқдордаги сув буғланади.
Даре, кўл ва ер ости сувларидан суғориш, аҳоли ва саноатни сув б-н таъминлашда фойдаланилиши Е.с.б. эле-ментлари нисбатини ўзгартиради. Агротехник ва агроўрмонмелиоратив тад-бирлар тупроқнинг инфильтрацион хусусиятларини оширади. Бу эса ўз навбатида далалардан келган сувларнинг юза оқимини камайтиради, тупроқ нами, унинг буғланиши ва транспирациясини оширади ҳамда грунт сувлари ҳажмини бир оз кўпайишига сабаб бўлади.
Шаҳарлар ривожланиши, саноат корхоналари ва йўллар қурилиши тупроқнинг инфильтрация хусусиятларини камайтиради, юза оқимини кўпайтириб ер ости сувларнинг озиқланишни заифлаштиради. Грунт сувларининг микдори мелиоратив тадбирлар, шахта ва карьерлардан ер ости сувларини сўриб олиш натижасида анча ўзгаради.
Е.с.б.ни ташкил қилувчи ҳисоблар сув режимини ўрганиш учун гидрология ва метеорологияда кенг қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.