Yeryonğoq

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–52-b. — ziyouz.com

Yeryonğoq YERYONĞOQ, Xitoy yonğoği (Arachis hupogaea L.) — dukkaqdoşlar oilasiga mansub bir yillik ösimlik, moyli ekin. 10 dan ortiq turi bor. Özbekistonning suğoriladigan mintaqalarida oddiy turi ekiladi. Vatani — Jan. Amerika (Braziliya). 16-a.da Jan. Amerikadan Osiyoga, söng Yevropaga (Xitoydan) tarqalgan. Ye. yo. Hindiston, Xitoy, Myanma (Birma), Yaponiya, Markaziy va Şim. Afrika, AQŞ, Örta Osiyoda ekiladi. Jahon böyiça umumiy ekin mayd. 24,7 mln. ga, örtaça hosildorligi 13,4 s/ ga, yalpi hosili 33 mln.t(1999).

Ye.yo.ning ildizi öq iddiz, tuproqqa 2 m. çuq.ga kirib boradi, azot töplovçi tugunaklar hosil qiladi. Poyasi ötsimon, bal. 50—60 sm, şoxlangan, tik, yon şoxlari yer bağirlab ösadi. Bargi murakkab, juft patsimon, yoki teskari tuxumsimon şaklda. Har bir barg qöltiğida gultöplam (şingil) joylaşgan. Gullari ikki jinsli, kapalaksimon; rangi sariq, zarğaldoq. Yer tagidagi gullari (kleystogamli gullar) oçilmaydi, özidan çanglanadi. Yer ustidagi gullari esa çetdan çanglanadi. Guli çanglangandan keyin tugunçasi avval tik, söng pastga qarab ösadi, 8—10 sm çuqurlikda tuproqqa kirib boradi va meva (dukkak) tugadi. Dukkagida 1—6 gaça uruği böladi. 1000 dona uruğining vazni 200—1500 g (örtaça 400—500 g). Dukkagi çatnamaydi. Bir tupda 700 gaça dukkak böladi. Ye.yo.— issiqsevar, namsevar, yoruğsevar va qisqa kun ösimligi. Qumoq va unumli tuproqlarga talabçan, şörlangan va botqoqlangan yerlarda yaxşi ösmaydi. Uruği 12—15° da unib çiqadi, maysasi — G sovuqda nobud böladi. Ösuv davri 150—170 kun. Özbekistonda Ye.yo. suğoriladigan yerlarga ekiladi, hosildorligi 20—40 s/ga.

Ye.yo. mevasi tarkibida 48—66% yoğ va 23—38% oqsil, 22% gaça uglevodlar bor. Uruği aksariyat qovurilgan (dukkagi b-n yoki tozalanib) holda iste'mol qilinadi. Uruği va yoği qandolatçilik mahsulotlari (xolva, konfet) i. ç.da işlatiladi. Ye. yo. tuproqda biol. azot töplab, tuproq unumdorligini oşiradi.

Agrotexnikasi çopiq qilinadigan ekinlarnikiga öxşaş. 2—3 marta haydalib boronalangan maydonlarga bahorda (apr. oxirida) ekiladi. Fosforli va azotli öğitlarga talabçan. Uruği yoki dukkagi makkajöxori yoki çigit seyalkalarida keng qatorlab (60—70 sm) 70x10, 70x15 sxemasida har uyaga 7—8 yoki 4—5 tadan uruğ taşlab 5—7 sm çuqurlikka ekiladi. Gektariga 70— 100 kg uruğlik sarflanadi. Ösiş davrida 4—6 marotaba suğoriladi. Qator oralariga işlov beriladi, ösuv davrida 2—3 marta çopiq qilinadi, ildiz böğzi tuproq b-n kömilsa hosildorlik ança oşadi.

Navlari: Toşkent 112, Toşkent 32, Perzuvan 4612, Qibray 4.

Kasalliklari va zararkunandalari: asosan kasallik va za-rarkunandalardan kam zararlanadi. Örgimçakkana xavfli zararkunanda hisoblanadi.

Ad.: Vavilov P. P., Rasteniyevodstvo, M., 1986; Pasipanov G. S, Rasteniyevodstvo, M., 1997.

Halima Otaboyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕРЁНҒОҚ, Хитой ёнғоғи (Arachis hupogaea L.) — дуккақдошлар оиласига мансуб бир йиллик ўсимлик, мойли экин. 10 дан ортиқ тури бор. Ўзбекистоннинг суғориладиган минтақаларида оддий тури экилади. Ватани — Жан. Америка (Бразилия). 16-а.да Жан. Америкадан Осиёга, сўнг Европага (Хитойдан) тарқалган. Е. ё. Ҳиндистон, Хитой, Мьянма (Бирма), Япония, Марказий ва Шим. Африка, АҚШ, Ўрта Осиёда экилади. Жаҳон бўйича умумий экин майд. 24,7 млн. га, ўртача ҳосилдорлиги 13,4 ц/ га, ялпи ҳосили 33 млн.т(1999).

Е.ё.нинг илдизи ўқ иддиз, тупроққа 2 м. чуқ.га кириб боради, азот тўпловчи тугунаклар ҳосил қилади. Пояси ўтсимон, бал. 50—60 см, шохланган, тик, ён шохлари ер бағирлаб ўсади. Барги мураккаб, жуфт патсимон, ёки тескари тухумсимон шаклда. Ҳар бир барг қўлтиғида гултўплам (шингил) жойлашган. Гуллари икки жинсли, капалаксимон; ранги сариқ, зарғалдоқ. Ер тагидаги гуллари (клейстогамли гуллар) очилмайди, ўзидан чангланади. Ер устидаги гуллари эса четдан чангланади. Гули чанглангандан кейин тугунчаси аввал тик, сўнг пастга қараб ўсади, 8—10 см чуқурликда тупроққа кириб боради ва мева (дуккак) тугади. Дуккагида 1—6 гача уруғи бўлади. 1000 дона уруғининг вазни 200—1500 г (ўртача 400—500 г). Дуккаги чатнамайди. Бир тупда 700 гача дуккак бўлади. Е.ё.— иссиқсевар, намсевар, ёруғсевар ва қисқа кун ўсимлиги. Қумоқ ва унумли тупроқларга талабчан, шўрланган ва ботқоқланган ерларда яхши ўсмайди. Уруғи 12—15° да униб чиқади, майсаси — Г совуқда нобуд бўлади. Ўсув даври 150—170 кун. Ўзбекистонда Е.ё. суғориладиган ерларга экилади, ҳосилдорлиги 20—40 ц/га.

Е.ё. меваси таркибида 48—66% ёғ ва 23—38% оқсил, 22% гача углеводлар бор. Уруғи аксарият қовурилган (дуккаги б-н ёки тозаланиб) ҳолда истеъмол қилинади. Уруғи ва ёғи қандолатчилик маҳсулотлари (холва, конфет) и. ч.да ишлатилади. Е. ё. тупроқда биол. азот тўплаб, тупроқ унумдорлигини оширади.

Агротехникаси чопиқ қилинадиган экинларникига ўхшаш. 2—3 марта ҳайдалиб бороналанган майдонларга баҳорда (апр. охирида) экилади. Фосфорли ва азотли ўғитларга талабчан. Уруғи ёки дуккаги маккажўхори ёки чигит сеялкаларида кенг қаторлаб (60—70 см) 70x10, 70x15 схемасида ҳар уяга 7—8 ёки 4—5 тадан уруғ ташлаб 5—7 см чуқурликка экилади. Гектарига 70— 100 кг уруғлик сарфланади. Ўсиш даврида 4—6 маротаба суғорилади. Қатор ораларига ишлов берилади, ўсув даврида 2—3 марта чопиқ қилинади, илдиз бўғзи тупроқ б-н кўмилса ҳосилдорлик анча ошади.

Навлари: Тошкент 112, Тошкент 32, Перзуван 4612, Қибрай 4.

Касалликлари ва зараркунандалари: асосан касаллик ва за-раркунандалардан кам зарарланади. Ўргимчаккана хавфли зараркунанда ҳисобланади.

Ад.: Вавилов П. П., Растениеводство, М., 1986; Пасипанов Г. С, Растениеводство, М., 1997.

Ҳалима Отабоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.