Yetti iqlim
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 89–91-b. — ziyouz.com
Yetti iqlim — tarixiy-geografik tuşunça. Yerni yunon va Örta asr Şarq fanida mintaqalarga böliş usuli. Keng ma'noda yerning tabiiy, siyosiy va ma'muriy bölinişlari tarixiga ham aloqador. Qadimda Yer şarini yaxlit tasavvur etiş b-n birga, uni ma'lum qismlarga ajratib ham örganganlar. Rivoyatlarda Nuh payğambar Yer yuzini 3 qismga ajratib, 3 öğliga — şim. dagi ölkalarni Yofasga, örtadagi mamlakatlarni Somga va jan.dagi joylarni Homga bergan deyiladi. Qadim zamonning afsonaviy qahramoni Afridun esa, Yer yuzini şarq — ğarb yönalişida taqsimlab, uni öğillariga belgilabdi: şarqiy yerlarni Turga, örtadagi joylarni Erajga va ğarbiy qismni Salimga.
Abu Rayhon Beruniyning «Geodeziya» asarida qad. eronliklar Yerni 7 qismga bölib, har bir qismni «kişvar» deb ataganliklari qayd etilgan. Yerni 7 kişvarga böliş siyosiy-geografik uslubga asoslangan edi. Ularning tasavvurida 7 kişvar 7 doirada: 1 doira markazda, kolganlari uning atrofida tutaş joylaştirilgan. Markaziy doira (törtinçi kişvar)dan Iroq, Fors, Jabal, Xuroson, Sijiston, Zabuliston, Toxariston ölkalari örin olgan.
Ye. i. tuşunçasi dastlab yunon fanida vujudga kelgan, örta asrlarda musulmon Şarqi ilm-fanida keng tarqalgan. Umuman, «iqlim» istilohi yunonça «klima»dan olingan va yer yuzining quyoş nurlariga nisbatan qiyaligi degan ma'noni anglatgan. Beruniy «Geodeziya» asarida «Ular (yunonlar) odam yaşaydigan yerni aniqroq bölgan (keça va kunduz orasidagi) tafovutga muvofiq bir-biriga (parallel) bölgan çiziqlar b-n 7 iqlimga bölganlar. U çiziqlar Maşriqda ma'mur yerlarning eng uzoğidan tortib Mağribning oxiriga boradi. Ular birinçi iqlimning örtasidan boşlab eng uzuni 13 soat böladigan yoz kuni, ikkinçi iklimning örtasini eng uzuni 13 yarim soat böladigan yozning kuniga ilaştirdilar. Şunday qilib, iqlimning örtasini yarim soatdan oşirib borib, eng uzuni 16 soat böladigan yoz kuniga ilaştirdilar», deb yozadi. Ma'lum böladiki, yunonlar Yerni astronomik uslubda, ya'ni Quyoş nurining Yerga qiya tuşişi asosida ekvatordan şim. tomonga Ye. i.ga bölganlar va ularning çegaralari eng uzun yoz kuni yarim soatdan farq qiladigan joydan ötgan. Şarq geogr.sida yunon fanidagi «yetti iklim» tuşunçasi qabul qilingan. Çunonçi, yunonlar Ye. i. ga yerning ular tuşunçasidagi aholi yaşaydigan obod qismini (Şarqiy yarim şarning şim. pallasini) kiritganlar va uni «eykumena» yoki «oykumena» (yun. «oykeo» — obod qilmoq) deb ataganlar. Şarq geogr.sida mazkur tuşunça arabça «ma'mura» (obod joylar) yoki «rub'i maskun» (Yerning odamlar yaşaydigan çoragi) degan sözlar b-n ifoda etildi. Dunyoning obod qismi, asosan, Ye. i. doirasida joylaşgan, deb tuşunilgan bölsada, uning çegaralariga birmunça anikliklar kiritildi, mazmunan boyitildi. Mas, yunon olimlari Marin Tir va Klavdiy Ptolemey oykumenaning çegaralarini jan.da ekvatordan, şim.da 63° ş.k.gaça deb bilganlar. Muxammad ibn Muso Xorazmiy ham Ye. i.ning jan. çegarasini jan.da ekvatordan hisoblagan, lekin şim. ni-hoyasini 48° ş.k.da ifodalagan.
Abu Rayhon Beruniy öz kuzatişlari va hisob-kitoblari asosida fandagi iqlimlar töğrisidagi tafovutli fikrlarga barham berdi. Beruniy Ye. i.ning jan. çegarasini 12° 39' 5» ş.k.dan ötkazdi va undan ekvatorgaça bölgan oraliqni «birinçi ikdimning nariyoğidagi yerlar» deb atadi. Keyingi iklimlarni şunga parallel ravişda şim.ga davom ettirib, yettinçi iqlimning şim. çegarasini 50° 24' 34» ş.k. gaça yetkazdi. Abu Rayhon Beruniy Ye. i. doirasidagi yerlarni obod joylar deb, Ye. i.dan şim.dagi va birinçi iqlimdan jan.dagi ma'lum yerlarni obodonligi nisbatan kamroq yerlar qatoriga kiritdi.
Ye. i. tuşunçasi mohiyatidan Yer yuzasini tabiiy-geografik zonalarga bölişning dastlabki eng oddiy körinişi bölsada, biroq undan ança farq qiladi. Zero hoz. tabiat zonalarini aniqlaşda relyef, iqlim, tuproq, ösimlik va hayvonot olami ham e'tiborga olinadi. Şunga qaramasdan Ye. i. tuşunçasi Şarq geogr.sida 19-a.gaça saqlanib keldi.
Ye. i.ga bölişning öz davri uçun bevosita ilmiy amaliy ahamiyati bor edi. Qölyozmalarda iqlimlar vositasida mamlakatlar, şaharlar va b. turli joylarning geografik örni ifodalangan. Şahar va qişloqlar röyxati tuzilgan, köpinça ular ikdimlar tartibida joylaştirilgan. Bunday jadvallar Muhammad ibn Muso Xorazmiyning «Kitob surat alarz» («Yer surati»), Abu Rayhon Beruniyning «Al-Qonun ul Mas'udiy» («Ma'sud qonuni»), Uluğbekning «Ziji jadidi Köragoniy» («Köragoniy yangi astronomik jadvali») asarlarida mavjud. Iqlim çiziqlari yoki körsatkiçlari xaritalarda ham belgilangan.
Omonullo Böriyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕТТИ ИҚЛИМ — тарихий-географик тушунча. Ерни юнон ва Ўрта аср Шарқ фанида минтақаларга бўлиш усули. Кенг маънода ернинг табиий, сиёсий ва маъмурий бўлинишлари тарихига ҳам алоқадор. Қадимда Ер шарини яхлит тасаввур этиш б-н бирга, уни маълум қисмларга ажратиб ҳам ўрганганлар. Ривоятларда Нуҳ пайғамбар Ер юзини 3 қисмга ажратиб, 3 ўғлига — шим. даги ўлкаларни Ёфасга, ўртадаги мамлакатларни Сомга ва жан.даги жойларни Ҳомга берган дейилади. Қадим замоннинг афсонавий қаҳрамони Афридун эса, Ер юзини шарқ — ғарб йўналишида тақсимлаб, уни ўғилларига белгилабди: шарқий ерларни Турга, ўртадаги жойларни Эражга ва ғарбий қисмни Салимга.
Абу Райҳон Берунийнинг «Геодезия» асарида қад. эронликлар Ерни 7 қисмга бўлиб, ҳар бир қисмни «кишвар» деб атаганликлари қайд этилган. Ерни 7 кишварга бўлиш сиёсий-географик услубга асосланган эди. Уларнинг тасаввурида 7 кишвар 7 доирада: 1 доира марказда, колганлари унинг атрофида туташ жойлаштирилган. Марказий доира (тўртинчи кишвар)дан Ироқ, Форс, Жабал, Хуросон, Сижистон, Забулистон, Тохаристон ўлкалари ўрин олган.
Е. и. тушунчаси дастлаб юнон фанида вужудга келган, ўрта асрларда мусулмон Шарқи илм-фанида кенг тарқалган. Умуман, «иқлим» истилоҳи юнонча «клима»дан олинган ва ер юзининг қуёш нурларига нисбатан қиялиги деган маънони англатган. Беруний «Геодезия» асарида «Улар (юнонлар) одам яшайдиган ерни аниқроқ бўлган (кеча ва кундуз орасидаги) тафовутга мувофиқ бир-бирига (параллел) бўлган чизиқлар б-н 7 иқлимга бўлганлар. У чизиқлар Машриқда маъмур ерларнинг энг узоғидан тортиб Мағрибнинг охирига боради. Улар биринчи иқлимнинг ўртасидан бошлаб энг узуни 13 соат бўладиган ёз куни, иккинчи иклимнинг ўртасини энг узуни 13 ярим соат бўладиган ёзнинг кунига илаштирдилар. Шундай қилиб, иқлимнинг ўртасини ярим соатдан ошириб бориб, энг узуни 16 соат бўладиган ёз кунига илаштирдилар», деб ёзади. Маълум бўладики, юнонлар Ерни астрономик услубда, яъни Қуёш нурининг Ерга қия тушиши асосида экватордан шим. томонга Е. и.га бўлганлар ва уларнинг чегаралари энг узун ёз куни ярим соатдан фарқ қиладиган жойдан ўтган. Шарқ геогр.сида юнон фанидаги «етти иклим» тушунчаси қабул қилинган. Чунончи, юнонлар Е. и. га ернинг улар тушунчасидаги аҳоли яшайдиган обод қисмини (Шарқий ярим шарнинг шим. палласини) киритганлар ва уни «эйкумена» ёки «ойкумена» (юн. «ойкео» — обод қилмоқ) деб атаганлар. Шарқ геогр.сида мазкур тушунча арабча «маъмура» (обод жойлар) ёки «рубъи маскун» (Ернинг одамлар яшайдиган чораги) деган сўзлар б-н ифода этилди. Дунёнинг обод қисми, асосан, Е. и. доирасида жойлашган, деб тушунилган бўлсада, унинг чегараларига бирмунча аникликлар киритилди, мазмунан бойитилди. Мас, юнон олимлари Марин Тир ва Клавдий Птолемей ойкуменанинг чегараларини жан.да экватордан, шим.да 63° ш.к.гача деб билганлар. Мухаммад ибн Мусо Хоразмий ҳам Е. и.нинг жан. чегарасини жан.да экватордан ҳисоблаган, лекин шим. ни-ҳоясини 48° ш.к.да ифодалаган.
Абу Райҳон Беруний ўз кузатишлари ва ҳисоб-китоблари асосида фандаги иқлимлар тўғрисидаги тафовутли фикрларга барҳам берди. Беруний Е. и.нинг жан. чегарасини 12° 39’ 5» ш.к.дан ўтказди ва ундан экваторгача бўлган оралиқни «биринчи икдимнинг нариёғидаги ерлар» деб атади. Кейинги иклимларни шунга параллел равишда шим.га давом эттириб, еттинчи иқлимнинг шим. чегарасини 50° 24’ 34» ш.к. гача етказди. Абу Райҳон Беруний Е. и. доирасидаги ерларни обод жойлар деб, Е. и.дан шим.даги ва биринчи иқлимдан жан.даги маълум ерларни ободонлиги нисбатан камроқ ерлар қаторига киритди.
Е. и. тушунчаси моҳиятидан Ер юзасини табиий-географик зоналарга бўлишнинг дастлабки энг оддий кўриниши бўлсада, бироқ ундан анча фарқ қилади. Зеро ҳоз. табиат зоналарини аниқлашда рельеф, иқлим, тупроқ, ўсимлик ва ҳайвонот олами ҳам эътиборга олинади. Шунга қарамасдан Е. и. тушунчаси Шарқ геогр.сида 19-а.гача сақланиб келди.
Е. и.га бўлишнинг ўз даври учун бевосита илмий амалий аҳамияти бор эди. Қўлёзмаларда иқлимлар воситасида мамлакатлар, шаҳарлар ва б. турли жойларнинг географик ўрни ифодаланган. Шаҳар ва қишлоқлар рўйхати тузилган, кўпинча улар икдимлар тартибида жойлаштирилган. Бундай жадваллар Муҳаммад ибн Мусо Хоразмийнинг «Китоб сурат аларз» («Ер сурати»), Абу Райҳон Берунийнинг «Ал-Қонун ул Масъудий» («Маъсуд қонуни»), Улуғбекнинг «Зижи жадиди Кўрагоний» («Кўрагоний янги астрономик жадвали») асарларида мавжуд. Иқлим чизиқлари ёки кўрсаткичлари хариталарда ҳам белгиланган.
Омонулло Бўриев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.