Yettişahar uyğur davlati

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 93–94-b. — ziyouz.com

Yettişahar uyğur davlati - Xitoydagi Manjur imperiyasiga qarşi milliy ozodlik kuraşi davrida Şarqiy Turkistonda vujudga kelgan davlat (1864—78). Uning hududi hoz. Şinjong Uyğur Muxtor Ölkasining Qulja (Ili sultonligi), Oltoy, Çuguçak viloyatlaridan taşqari 7 şaharni (Qaşqar, Yorkent, Xötan, Kuçar, Oqsu, Qoraşahar, Turfan) öz içiga olganligidan mazkur mamlakat Ye.u.d. deb nomlangan.

1864 y. mustaqillik uçun Manjur imperiyasiga qarşi xalq qözğolonlari boşlanib ketgan. Qaşqarda Siddiqbek boşçiligidagi qözğolonçilar Qöqon xonligilan Yorkent xonligining taxt vorislaridan birini yuborişni söraydi. Alimqul sobiq Yorkent xoni Burqoniddin xojaning nabirasi Jahongir xojaning öğli Buzruk xojani va unga Yoqubbek quşbegini harbiy maslahatçi qilib tayinlab, 50 ga yaqin odamni Qaşqarga jönatadi. Buzruk xoja 1865 y. yanv.da Qaşqarga yetib kelişi b-n özini xon deb e'lon qiladi. Ammo Buzruk xojaning qobiliyatsizligidan foydalanib, asta-sekin hokimiyatni öz qöliga oladi. U boşda Buzruk xoja nomidan iş yuritib, Yorkent, Xötan, Kuçar xonliklarini birlaştiradi. 1870 y. Urumçi xonligi qöşilib, Ye. u. d. yana ham kengayadi. Mustaqillikka erişgandan söng mazkur davlatda xalqlarning iqtisodiy ahvoli yuksalib, savdo-tijorat rivojlandi. Eski tarixiy obidalar ta'mirlanib, yangi binolar, karvonsaroylar, harbiy inşootlar quriladi. 1877 y. Urumçi viloyatini egallagan manjurlar katta qöşin b-n uruş boşlaydi. Yoqubbek ruslarning orqa tomondan qujum qilib qolişidan taşvişlanib bir qism kuçni Qaşqar atrofida qoldirib, Qoraşaharga kelib, qöşinga qömondonlik qiladi. Ammo u köp ötmasdan xoinlar tomonidan zahar berib öldiriladi. Yoqubbekning katta öğli Bekqulibek xoin Niyozbek qöşinlarini tor-mor qilib, Hokimxon töra qöşinlariga zarba bergan bölsada, manjurlarni butunlay yengolmaydi. 1878 y. Ye. u. d. tugatiladi.

Ad.: Xodjayev A., Sinskaya imperiya, Djungariya i Vostoçniy Turkestan, M., 1979; Isiyev D. A., Uygurskoye gosudarstvo Yettişar, M., 1981.

Abduxoliq Aytboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕТТИШАҲАР УЙҒУР ДАВЛАТИ - Хитойдаги Манжур империясига қарши миллий озодлик кураши даврида Шарқий Туркистонда вужудга келган давлат (1864—78). Унинг ҳудуди ҳоз. Шинжонг Уйғур Мухтор Ўлкасининг Қулжа (Или султонлиги), Олтой, Чугучак вилоятларидан ташқари 7 шаҳарни (Қашқар, Ёркент, Хўтан, Кучар, Оқсу, Қорашаҳар, Турфан) ўз ичига олганлигидан мазкур мамлакат Е.у.д. деб номланган.

1864 й. мустақиллик учун Манжур империясига қарши халқ қўзғолонлари бошланиб кетган. Қашқарда Сиддиқбек бошчилигидаги қўзғолончилар Қўқон хонлигилан Ёркент хонлигининг тахт ворисларидан бирини юборишни сўрайди. Алимқул собиқ Ёркент хони Бурқониддин хожанинг набираси Жаҳонгир хожанинг ўғли Бузрук хожани ва унга Ёқуббек қушбегини ҳарбий маслаҳатчи қилиб тайинлаб, 50 га яқин одамни Қашқарга жўнатади. Бузрук хожа 1865 й. янв.да Қашқарга етиб келиши б-н ўзини хон деб эълон қилади. Аммо Бузрук хожанинг қобилиятсизлигидан фойдаланиб, аста-секин ҳокимиятни ўз қўлига олади. У бошда Бузрук хожа номидан иш юритиб, Ёркент, Хўтан, Кучар хонликларини бирлаштиради. 1870 й. Урумчи хонлиги қўшилиб, Е. у. д. яна ҳам кенгаяди. Мустақилликка эришгандан сўнг мазкур давлатда халқларнинг иқтисодий аҳволи юксалиб, савдо-тижорат ривожланди. Эски тарихий обидалар таъмирланиб, янги бинолар, карвонсаройлар, ҳарбий иншоотлар қурилади. 1877 й. Урумчи вилоятини эгаллаган манжурлар катта қўшин б-н уруш бошлайди. Ёқуббек русларнинг орқа томондан қужум қилиб қолишидан ташвишланиб бир қисм кучни Қашқар атрофида қолдириб, Қорашаҳарга келиб, қўшинга қўмондонлик қилади. Аммо у кўп ўтмасдан хоинлар томонидан заҳар бериб ўлдирилади. Ёқуббекнинг катта ўғли Бекқулибек хоин Ниёзбек қўшинларини тор-мор қилиб, Ҳокимхон тўра қўшинларига зарба берган бўлсада, манжурларни бутунлай енголмайди. 1878 й. Е. у. д. тугатилади.

Ад.: Ходжаев А., Цинская империя, Джунгария и Восточный Туркестан, М., 1979; Исиев Д. А., Уйгурское государство Йэттишар, М., 1981.

Абдухолиқ Айтбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.