Yevropa xavfsizlik va hamkorlik taşkiloti
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15-b. — ziyouz.com
Yevropa xavfsizlik va hamkorlik taşkiloti (YEXHT) -davlatlar örtasida xavfsizlik va hamkorlikni ta'minlaşga qaratilgan harakatlarni muvofiqlaştiruvçi va ularning rivojlaniş tamoyillarini belgilab beruvçi, şuningdek, ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni demokratlaştirişga kömaklaşuvçi xalqaro taşkilot. Dastlab umum Yevropa kengaşi (AQŞ va Kanada iştirokida) sifatida faoliyat körsatib Yevropada xavfsizlik va hamkorlik böyiça kengaş nomi b-n atalgan (1973—91). 1973 y. 3—7 iyulda Xelsinki ş.da kengaşning 1- bosqiç (Yevropadagi 33 davlat taşki işlar vazirlari iştirokida), 1973 y. 18 sent.dan 1975 y. 21 iyuligaça Jeneva ş.da 2-bosqiç (35 davlat vakillari iştirokida) va 1975 y. 30 iyuldan 1 avg.gaça Xelsinki ş.da 3-bosqiç (35 mamlakat siyosiy va davlat rahbarlari iştirokida) uçraşuvlari bölgan. Pirovardida Yakunlovçi hujjat qabul qilinib, u Yevropada tinçlikni ta'minlaşning muqim omiliga aylangan. Kengaşning Madrid kon-ferensiyasi (1991 y. apr.)da YEXHT Parlament assambleyasini taşkil etişga qaror qilindi (1991 y. iyulda ta'sis etilgan). Yevropada yuz bergan jarayonlar, «sovuq uruş»ning tugaşi natijasida vujudga kelgan özgarişlar kengaşning taşkilot sifatida töliq şakllanişiga olib keldi. YEXHTga 54 davlat a'zo (2002 y. yanv.). Taşkilotga a'zo davlatlar rahbarlari 2 yilda bir marta oliy darajada uçraşuv ötkazadilar. YEXHTning Istanbul ş.da bölgan sammitida (1999 y. 18—19 noyab.) Yevropada xavfsizlik va hamkorlikni mustahkamlaşning 21-a. dagi yangi tamoyillari belgilandi. Taşkilotga a'zo davlatlar taşqi işlar vazirlari har yili uçraşib turadilar (Vazirlar kengaşi). Taşkilotning yana bir organi — Boşqaruvçi kengaş har yili 3 marta Praga ş.da yiğiladi, bir marta iqtisodiy forum ötkazadi. Muntazam işlovçi doimiy kengaşning majlislari haftada 1 marta böladi. Xavfsizlik va işonçni mustahkamlaş, qurollaniş ustidan nazorat masalalarini muhokama qiluvçi Xavfsizlik böyiça hamkorlik forumi mavjud. Uning majlislari ham har qaftada ötadi. YEXHT qarorgohi Vena ş.da.
Özbekiston 1992 y. 30 yanv.da YEXHTga qabul qilindi. Bu b-n Özbekistonning Yevropa davlatlari, şuningdek, AQŞ, Kanada b-n har tomonlama hamkorlik qilişiga yangi yöl oçildi. YEXHTning köplab tadbirlari orqali Özbekiston rahbariyati xalqaro miqyosdagi taşabbuslarni, dunyoning dolzarb masalalariga munosabatini jahon ham-jamiyati e'tiboriga havola qiladi. Özbekiston Respublikasi Prezidenta I. Karimov YEXHTning Lissabon sammitida (1996 y. dek.) mojarolar yuz berib turgan hududlarga yaşirinça qurol-yaroğ yetkazib berişni töxtatiş, Istanbul sammitida (1999 y. noyab.) terrorizmga qarşi kuraş böyiça xalqaro markaz tuziş haqida taklif b-n çiqdi. Özbekiston YEXHT rahnamoligidagi köplab anjumanlarga mezbonlik qilib keladi. Toşkentda YEXHTning Markaziy Osiyo davlatlari b-n aloqalar böyiça byurosi iş olib boradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕВРОПА ХАВФСИЗЛИК ВА ҲАМКОРЛИК ТАШКИЛОТИ (ЕХҲТ) -давлатлар ўртасида хавфсизлик ва ҳамкорликни таъминлашга қаратилган ҳаракатларни мувофиқлаштирувчи ва уларнинг ривожланиш тамойилларини белгилаб берувчи, шунингдек, ижтимоий-сиёсий жараёнларни демократлаштиришга кўмаклашувчи халқаро ташкилот. Дастлаб умум Европа кенгаши (АҚШ ва Канада иштирокида) сифатида фаолият кўрсатиб Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик бўйича кенгаш номи б-н аталган (1973—91). 1973 й. 3—7 июлда Хельсинки ш.да кенгашнинг 1- босқич (Европадаги 33 давлат ташки ишлар вазирлари иштирокида), 1973 й. 18 сент.дан 1975 й. 21 июлигача Женева ш.да 2-босқич (35 давлат вакиллари иштирокида) ва 1975 й. 30 июлдан 1 авг.гача Хельсинки ш.да 3-босқич (35 мамлакат сиёсий ва давлат раҳбарлари иштирокида) учрашувлари бўлган. Пировардида Якунловчи ҳужжат қабул қилиниб, у Европада тинчликни таъминлашнинг муқим омилига айланган. Кенгашнинг Мадрид кон-ференцияси (1991 й. апр.)да ЕХҲТ Парламент ассамблеясини ташкил этишга қарор қилинди (1991 й. июлда таъсис этилган). Европада юз берган жараёнлар, «совуқ уруш»нинг тугаши натижасида вужудга келган ўзгаришлар кенгашнинг ташкилот сифатида тўлиқ шаклланишига олиб келди. ЕХҲТга 54 давлат аъзо (2002 й. янв.). Ташкилотга аъзо давлатлар раҳбарлари 2 йилда бир марта олий даражада учрашув ўтказадилар. ЕХҲТнинг Истанбул ш.да бўлган саммитида (1999 й. 18—19 нояб.) Европада хавфсизлик ва ҳамкорликни мустаҳкамлашнинг 21-а. даги янги тамойиллари белгиланди. Ташкилотга аъзо давлатлар ташқи ишлар вазирлари ҳар йили учрашиб турадилар (Вазирлар кенгаши). Ташкилотнинг яна бир органи — Бошқарувчи кенгаш ҳар йили 3 марта Прага ш.да йиғилади, бир марта иқтисодий форум ўтказади. Мунтазам ишловчи доимий кенгашнинг мажлислари ҳафтада 1 марта бўлади. Хавфсизлик ва ишончни мустаҳкамлаш, қуролланиш устидан назорат масалаларини муҳокама қилувчи Хавфсизлик бўйича ҳамкорлик форуми мавжуд. Унинг мажлислари ҳам ҳар қафтада ўтади. ЕХҲТ қароргоҳи Вена ш.да.
Ўзбекистон 1992 й. 30 янв.да ЕХҲТга қабул қилинди. Бу б-н Ўзбекистоннинг Европа давлатлари, шунингдек, АҚШ, Канада б-н ҳар томонлама ҳамкорлик қилишига янги йўл очилди. ЕХҲТнинг кўплаб тадбирлари орқали Ўзбекистон раҳбарияти халқаро миқёсдаги ташаббусларни, дунёнинг долзарб масалаларига муносабатини жаҳон ҳам-жамияти эътиборига ҳавола қилади. Ўзбекистон Республикаси Президента И. Каримов ЕХҲТнинг Лиссабон саммитида (1996 й. дек.) можаролар юз бериб турган ҳудудларга яширинча қурол-яроғ етказиб беришни тўхтатиш, Истанбул саммитида (1999 й. нояб.) терроризмга қарши кураш бўйича халқаро марказ тузиш ҳақида таклиф б-н чиқди. Ўзбекистон ЕХҲТ раҳнамолигидаги кўплаб анжуманларга мезбонлик қилиб келади. Тошкентда ЕХҲТнинг Марказий Осиё давлатлари б-н алоқалар бўйича бюроси иш олиб боради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.