Yevropiy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Yevropiy (lot. Europa — Yevropa sözidan olingan, Europium), Eu — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element; lantanoidlarta kiradi; tartib raqami 63, at. m. 151,96. Ye.ni 1901 y.da fransuz olimi E. Demars kaşf etgan. Ikkita barqaror izotop (|51 Yey — 47,82% va |53Yei — 52,18%)dan taşkil topgan. Yer pöstining oğirlik jihatidan 1,3-10 4% ini taşkil etadi. Nodir metallar b-n birga tabiiy minerallar — monatsit, loparit, bostnezit, oz mikdorda ksenotim, evksenit, gadolinit va apatitlar tarkibida uçraydi. Dengiz suvlari tarkibidagi mikdori 1,1-10 6 mg/l.
Ye. — oqiş kulrang metall, suyumaniş t-rasi 826°, qaynaş t-rasi 1559°, ziçligi 5,245 g/sm3. Oddiy şaroitda suv, mineral kislotalar b-n, qizdirilganda azot va vodorod b-n reaksiyaga kirişadi. Ye.ning ikki oksidi ma'lum: Yey (P)-oksid YeiO — qizğişjigarrang, kubik panjarali kristall mod-da. Suyuqlaniş t-rasi 1980°. 1000° da Yei2O, ga Yey ta'sir ettirib, Yey ni oksidlab, vakuumda Yei(ON)2 ni parçalaş usuli b-n olinadi. Yey (Ş)-ok-sid Yei2O3 — rangsiz kristall modda. Kubik va monoklin panjarali ikki modifikatsiyasi bor. E3+ tuzlari (oksalat, sulfat, nitrat va b.)ni 800—1000° da parçalaş usuli b-n olinadi. Yadro reaksiyalari uçun keramik himoya qoplamlari tayyorlaşda qöllaniladi. Metall holdagi Ye. Yei2O, ni 1200° da vakuumda lantan yoki argon muhitida uglerod b-n qaytarib, şuningdek, YeiS13 eritmasini elektroliz qilib olinadi. Ye. yadro texnikasida neytronlarni yutuvçi, qizil rangda şu'lalanuvçi molenoforlar tayyorlaşda faollaştiruvçi modda sifatida işlatiladi. Sun'iy radioaktiv izotoplari: radioaktiv l52Eu (yarim yemiriliş davri T '/, 12,7 y.) kimyoviy tadqiqotlarda indikator, l54Eu (T '/2 16 y.) va l55Eu (T '/, 11,7 y.) — defektoskopiyada nurlaniş manbai sifatida, |55Yei — tibbiyotda taşhis qöyişda qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕВРОПИЙ (лот. Europa — Европа сўзидан олинган, Europium), Eu — Менделеев даврий системасининг III гуруҳига мансуб кимёвий элемент; лантаноидларта киради; тартиб рақами 63, ат. м. 151,96. Е.ни 1901 й.да француз олими Э. Демарс кашф этган. Иккита барқарор изотоп (|51 Ей — 47,82% ва |53Еи — 52,18%)дан ташкил топган. Ер пўстининг оғирлик жиҳатидан 1,3-10 4% ини ташкил этади. Нодир металлар б-н бирга табиий минераллар — монацит, лопарит, бостнезит, оз микдорда ксенотим, эвксенит, гадолинит ва апатитлар таркибида учрайди. Денгиз сувлари таркибидаги микдори 1,1-10 6 мг/л.
Е. — оқиш кулранг металл, суюманиш т-раси 826°, қайнаш т-раси 1559°, зичлиги 5,245 г/см3. Оддий шароитда сув, минерал кислоталар б-н, қиздирилганда азот ва водород б-н реакцияга киришади. Е.нинг икки оксиди маълум: Ей (П)-оксид ЕиО — қизғишжигарранг, кубик панжарали кристалл мод-да. Суюқланиш т-раси 1980°. 1000° да Еи2О, га Ей таъсир эттириб, Ей ни оксидлаб, вакуумда Еи(ОН)2 ни парчалаш усули б-н олинади. Ей (Ш)-ок-сид Еи2О3 — рангсиз кристалл модда. Кубик ва моноклин панжарали икки модификацияси бор. Е3+ тузлари (оксалат, сульфат, нитрат ва б.)ни 800—1000° да парчалаш усули б-н олинади. Ядро реакциялари учун керамик ҳимоя қопламлари тайёрлашда қўлланилади. Металл ҳолдаги Е. Еи2О, ни 1200° да вакуумда лантан ёки аргон муҳитида углерод б-н қайтариб, шунингдек, ЕиС13 эритмасини электролиз қилиб олинади. Е. ядро техникасида нейтронларни ютувчи, қизил рангда шуълаланувчи моленофорлар тайёрлашда фаоллаштирувчи модда сифатида ишлатилади. Сунъий радиоактив изотоплари: радиоактив l52Eu (ярим емирилиш даври Т ‘/, 12,7 й.) кимёвий тадқиқотларда индикатор, l54Eu (T ‘/2 16 й.) ва l55Eu (T ‘/, 11,7 й.) — дефектоскопияда нурланиш манбаи сифатида, |55Еи — тиббиётда ташҳис қўйишда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.