Yil fasllari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com
Yil fasllari — bahor, yoz, kuz, qiş. Y.f.ning almaşinişi Yer aylaniş öqining orbita (Yerning Quyoş atrofida aylaniş yöli) tekisligiga nisbatan oğişganligi (66°33') sabab böladi. Yer Quyoş tevaragida aylanganda Yer öqining yönalişi özgarmaydi. Şu sababli Yer Quyoş atrofida aylanar ekan bir Şim. qutb, bir Jan. qutb Quyoşga qarab qoladi. Şim. qutb Quyoşga röpara bölganda Şim. yarim şar köproq isiydi, Jan. qutb Quyoşga röpara kelganda esa Jan. yarim şar köproq isiydi. Şundan yil fasllari almaşinadi. Şim. yarim şarda bahor faslining boşlanişi deb — Quyoşning bahorgi kun-tun tengligi nuqtasidan ötiş vaqti (21—22 mart); yoz faslining boşlanişi deb Quyoşning yozgi turiş nuqtasidan ötişi (21 —22 iyun); kuz faslining boşlanişi deb — Quyeşning kuzgi teng kunlik nuqtasidan ötişi (23 sent.) va qişning boşlanişi deb — Quyoşning kişki turiş nuqtasidan ötişi (21—22 dek.) kunlari qabul qilingan. Jan. yarim şarda bularning aksi böladi.
Yil fasllari bir-biridan Yer yuzining hamma joyida ham farq qila bermaydi. Mac, ekvator yaqinida havo doim bir xil böladi. Bu ölkalarga ikki tomondan tutaşgan joylarda (ekvator yoni ölkalarda) yil 2 faslga bölinadi: qurğoqçil va seryomğir fasl. Özbekiston joylaşgan kengliklarda esa bahor va kuz fasllari qisqaroq (2 oy atrofida), yoz fasli uzun (5 oy çamasi) böladi. Qutbiy ölkalarda, aksin-ça, yoz juda qisqa, qiş uzoq davom etadi.
Y.f.ning astronomik uzunligi: bahorniki 92,8 sutka, yozniki 93,6 sutka, kuzniki 89,8 sutka va qişniki 89,0 sutka, biroq turli zonalarda Y.f.ning uzunligi turliça böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЙИЛ ФАСЛЛАРИ — баҳор, ёз, куз, қиш. Й.ф.нинг алмашиниши Ер айланиш ўқининг орбита (Ернинг Қуёш атрофида айланиш йўли) текислигига нисбатан оғишганлиги (66°33’) сабаб бўлади. Ер Қуёш теварагида айланганда Ер ўқининг йўналиши ўзгармайди. Шу сабабли Ер Қуёш атрофида айланар экан бир Шим. қутб, бир Жан. қутб Қуёшга қараб қолади. Шим. қутб Қуёшга рўпара бўлганда Шим. ярим шар кўпроқ исийди, Жан. қутб Қуёшга рўпара келганда эса Жан. ярим шар кўпроқ исийди. Шундан йил фасллари алмашинади. Шим. ярим шарда баҳор фаслининг бошланиши деб — Қуёшнинг баҳорги кун-тун тенглиги нуқтасидан ўтиш вақти (21—22 март); ёз фаслининг бошланиши деб Қуёшнинг ёзги туриш нуқтасидан ўтиши (21 —22 июнь); куз фаслининг бошланиши деб — Қуешнинг кузги тенг кунлик нуқтасидан ўтиши (23 сент.) ва қишнинг бошланиши деб — Қуёшнинг кишки туриш нуқтасидан ўтиши (21—22 дек.) кунлари қабул қилинган. Жан. ярим шарда буларнинг акси бўлади.
Йил фасллари бир-биридан Ер юзининг ҳамма жойида ҳам фарқ қила бермайди. Mac, экватор яқинида ҳаво доим бир хил бўлади. Бу ўлкаларга икки томондан туташган жойларда (экватор ёни ўлкаларда) йил 2 фаслга бўлинади: қурғоқчил ва серёмғир фасл. Ўзбекистон жойлашган кенгликларда эса баҳор ва куз фасллари қисқароқ (2 ой атрофида), ёз фасли узун (5 ой чамаси) бўлади. Қутбий ўлкаларда, аксин-ча, ёз жуда қисқа, қиш узоқ давом этади.
Й.ф.нинг астрономик узунлиги: баҳорники 92,8 сутка, ёзники 93,6 сутка, кузники 89,8 сутка ва қишники 89,0 сутка, бироқ турли зоналарда Й.ф.нинг узунлиги турлича бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.