Yirtqiç quşlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9–10-b. — ziyouz.com
Yirtqiç quşlar (Falconiformes) — kuşlar yeynfining turkumi. Tanasi yirik yoki örtaça kattalikda, eng mayda vakili—karlik loçin qanotining uz. 9—10 sm; eng yirik amerika tasqarasining qanoti 115 sm, yoyilganida 2,5—3 m, vazni 8—12 kg. Tumşuği kuçli rivojlangan, uçki qismi ilmoqqa öxşaş egilgan bölib, öljasi terisini yirtiş va etini uzib olişga moslaşgan. Oyoqlari örtaça uzunlikda, panjalari kuçli rivojlangan, tirnoqlari ötkir, ilmoqsimon egilgan. Tirnoqlari yordamida çang solib öljasini öldiradi va uni uşlab turadi. Y. q. ning tumşuği asosidagi terisi patsiz, oçiq rangli bölib, tanasining boşqa qismidan ajralib turadi. Patlari tiğiz bölişi, közlari boşining 2 yonida joylaşganligi b-n yapaloqquşlardan farq qiladi. Jiğildoni juda keng, tana vaznining deyarli yarmiga teng keladigan oziqni siğdiradi. Köpçilik turlari monogam. Tuxumdan çiqqan jöjasining közi oçiq, tanasi pat b-n qoplangan bölsa ham uyada uzoq vaqt yaşaydi. Köpçilik Y.q. ning nari va modasi bir xil rangda, köpinça nari modasiga nisbatan kiçikroq yoki bir xil kattalikda (amerika kondorining nari yirikroq) böladi. Kunduzi hayot keçiradi. Yer yuzida keng tarqalgan. Ança uzoq yaşaydi. Tutqinlikda loçin 55, burgut 46, tasqara 69, qirğiy 25 yil yaşagan. Yilda bir marta, ba'zan 2 marta köpayadi. Daraxtlar şoxi, kavagi, qoyalar va yerga uya quradi yoki boşqa quşlar uyasini egallaydi. Odatda, öşa juftning özi har yili bir joyning öziga uya kurib, bola oçadi. Yirik Y.q. 1—2 ta, maydalari 6—7 ta, ba'zan 9 tagaça tuxum bosadi. Tuxumini bittadan bir neça kun davomida qöyganidan uyadagi jöjalari ham har xil yoşda böladi. Yirik Y.q. (Mas, burgut, boltayutar) 2 oy, maydalari 1 oyga yaqin tuxum bosadi. Mayda va örtaça kattalikdagi quşlarning jöjasi 1 oydan, yirik quşlarniki 3, hatto 4 oydan söng uçirma böladi. Y.q. har xil hayvonlar, asosan, sut emizuvçilar, quşlar va haşarotlar, ba'zan hayvonlar ölimtigi b-n oziklanadi. Tropik mintaqalarda (Afrika) yaşovçi ayrim Y.q. mevalar b-n oziqlanadi. Öljasini havodan turib izlaydi; şuning uçun közlari, uçiş qobiliyati yaxşi rivojlangan. Yilda bir marta uzoq vaqt töliq tullaydi.
Y.q. kişilarning xöjalik faoliyatida muhim ijobiy ahamiyatga ega. Köpçilik turlari q.x. ekinlari zararkunandalari, kemiruvçilar, haşarotlarni qirib foyda keltiradi. Boşqalari esa kuçsiz va kasallangan hayvonlar b-n oziklanişi tufayli tabiatda doim sodir bölib turadigan tabiiy tanlaniş asosiy omili hisoblanadi. Y.q. ning soni kamayib borayotganligi sababli köpçilik mamlakatlarda muhofaza qilinadi. 290 ta turi ma'lum. Y.q. turkumi 5 ta oilaga bölinadi. Özbekiston hududida loçinlar va qarçiğaylar oilasiga mansub bölgan 40 turi uçraydi.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЙИРТҚИЧ ҚУШЛАР (Falconiformes) — кушлар ейнфининг туркуми. Танаси йирик ёки ўртача катталикда, энг майда вакили—карлик лочин қанотининг уз. 9—10 см; энг йирик америка тасқарасининг қаноти 115 см, ёйилганида 2,5—3 м, вазни 8—12 кг. Тумшуғи кучли ривожланган, учки қисми илмоққа ўхшаш эгилган бўлиб, ўлжаси терисини йиртиш ва этини узиб олишга мослашган. Оёқлари ўртача узунликда, панжалари кучли ривожланган, тирноқлари ўткир, илмоқсимон эгилган. Тирноқлари ёрдамида чанг солиб ўлжасини ўлдиради ва уни ушлаб туради. Й. қ. нинг тумшуғи асосидаги териси патсиз, очиқ рангли бўлиб, танасининг бошқа қисмидан ажралиб туради. Патлари тиғиз бўлиши, кўзлари бошининг 2 ёнида жойлашганлиги б-н япалоққушлардан фарқ қилади. Жиғилдони жуда кенг, тана вазнининг деярли ярмига тенг келадиган озиқни сиғдиради. Кўпчилик турлари моногам. Тухумдан чиққан жўжасининг кўзи очиқ, танаси пат б-н қопланган бўлса ҳам уяда узоқ вақт яшайди. Кўпчилик Й.қ. нинг нари ва модаси бир хил рангда, кўпинча нари модасига нисбатан кичикроқ ёки бир хил катталикда (америка кондорининг нари йирикроқ) бўлади. Кундузи ҳаёт кечиради. Ер юзида кенг тарқалган. Анча узоқ яшайди. Тутқинликда лочин 55, бургут 46, тасқара 69, қирғий 25 йил яшаган. Йилда бир марта, баъзан 2 марта кўпаяди. Дарахтлар шохи, каваги, қоялар ва ерга уя қуради ёки бошқа қушлар уясини эгаллайди. Одатда, ўша жуфтнинг ўзи ҳар йили бир жойнинг ўзига уя куриб, бола очади. Йирик Й.қ. 1—2 та, майдалари 6—7 та, баъзан 9 тагача тухум босади. Тухумини биттадан бир неча кун давомида қўйганидан уядаги жўжалари ҳам ҳар хил ёшда бўлади. Йирик Й.қ. (Мас, бургут, болтаютар) 2 ой, майдалари 1 ойга яқин тухум босади. Майда ва ўртача катталикдаги қушларнинг жўжаси 1 ойдан, йирик қушларники 3, ҳатто 4 ойдан сўнг учирма бўлади. Й.қ. ҳар хил ҳайвонлар, асосан, сут эмизувчилар, қушлар ва ҳашаротлар, баъзан ҳайвонлар ўлимтиги б-н озикланади. Тропик минтақаларда (Африка) яшовчи айрим Й.қ. мевалар б-н озиқланади. Ўлжасини ҳаводан туриб излайди; шунинг учун кўзлари, учиш қобилияти яхши ривожланган. Йилда бир марта узоқ вақт тўлиқ туллайди.
Й.қ. кишиларнинг хўжалик фаолиятида муҳим ижобий аҳамиятга эга. Кўпчилик турлари қ.х. экинлари зараркунандалари, кемирувчилар, ҳашаротларни қириб фойда келтиради. Бошқалари эса кучсиз ва касалланган ҳайвонлар б-н озикланиши туфайли табиатда доим содир бўлиб турадиган табиий танланиш асосий омили ҳисобланади. Й.қ. нинг сони камайиб бораётганлиги сабабли кўпчилик мамлакатларда муҳофаза қилинади. 290 та тури маълум. Й.қ. туркуми 5 та оилага бўлинади. Ўзбекистон ҳудудида лочинлар ва қарчиғайлар оиласига мансуб бўлган 40 тури учрайди.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.