Yirtqiçlik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Yirtqiçlik — hayvonlar (ba'zan ösimliklar)ning oziqni topiş va oziqlaniş usullaridan biri, bir hayvonning boşqasini uşlab öldirişi va yeb qöyişi. Y. deyarli barça hayvonlar tipida, şuningdek, zamburuğlar (gifomitsetlar) va haşarotxör ösimliklar orasida uçraydi. Evolyutsiya jarayonida Y., odatda, morfofiziologik progressga olib keladi. Çunki yirtqiçlarning öljani topib olişi uçun nerv sistemasi va sezgi organlari; uni tutib oladigan, öldirib yeydigan va hazm qiladigan organlari rivojlangan bölişi lozim. Ov qiliş usuliga köra, yirtqiçlarni poyloqçilarga va quvib yetuvçilarga ajratiş mumkin. Ayrim hollarda yirtqiçlar öljani töda bölib ovlaydi (börilar). Ba'zi guruh hayvonlar orasida Y. dan parazit yaşaşga (zuluklar) yoki Y. dan nekrofagiya (murda b-n oziqlaniş) ga ötiş şakllari ham uçraydi. Keng ma'noda Y. nisbatan tuban darajada turgan organizmlar sonini çeklab turişda muhim ahamiyatga ega. Yirtqiçlardan zararkunandalarga qarşi biologik kuraşni taşkil etişda foydalaniladi. Mas, xon qizi qönğizi va tillaköz xrizopadan ösimlik şiralariga qarşi kuraşda foydalanib kelinadi. Yirtqiç b-n uning öljasi örtasidagi özaro munosabat ular har ikkalasi evolyutsiyasining birgalikda borişiga, ya'ni koevolyutsiyaga sabab bölgan. Bu jarayonda yirtqiçning hujum qiliş, öljaning esa himoya vositalari takomillaşib borgan. Ana şunday munosabatlar tufayli yirtqiç va uning öljasi populyatsiyalari soni mutanosib özgarib turgan. 20-a. boşlarida amerikalik A. Lotta va ita-liyalik V. Volterra bir-biridan mustasno holda yirtqiç b-n uning öljasi örtasidagi munosabatlarni tavsiflaş uçun differensial tenglama sistemasini taklif etişdi. Sistemadagi ikkala komponentning özgarib turişi (turğunlaştiruvçi, kamaytiruvçi yoki köpaytiruvçi amplitudada) matematik modeli tabiiy jamoalarning holatini tavsiflaşda keng qöllaniladi. Tabiatda faqat «yirtqiç—ölja» sistemasi b-n boğliq bölgan sof holdagi özgariş kam uçraydi; biroq köp hollarda öljaning son jihatdan özgarişi yirtqiç sonining özgarişiga olib kelişi kuzatiladi. «Yirtqiç—ölja» sistemaning turğun özaro boğlangan özgarişi lab. şaroitida bir hujayralilar va kanalar ustida kuzatilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЙИРТҚИЧЛИК — ҳайвонлар (баъзан ўсимликлар)нинг озиқни топиш ва озиқланиш усулларидан бири, бир ҳайвоннинг бошқасини ушлаб ўлдириши ва еб қўйиши. Й. деярли барча ҳайвонлар типида, шунингдек, замбуруғлар (гифомицетлар) ва ҳашаротхўр ўсимликлар орасида учрайди. Эволюция жараёнида Й., одатда, морфофизиологик прогрессга олиб келади. Чунки йиртқичларнинг ўлжани топиб олиши учун нерв системаси ва сезги органлари; уни тутиб оладиган, ўлдириб ейдиган ва ҳазм қиладиган органлари ривожланган бўлиши лозим. Ов қилиш усулига кўра, йиртқичларни пойлоқчиларга ва қувиб етувчиларга ажратиш мумкин. Айрим ҳолларда йиртқичлар ўлжани тўда бўлиб овлайди (бўрилар). Баъзи гуруҳ ҳайвонлар орасида Й. дан паразит яшашга (зулуклар) ёки Й. дан некрофагия (мурда б-н озиқланиш) га ўтиш шакллари ҳам учрайди. Кенг маънода Й. нисбатан тубан даражада турган организмлар сонини чеклаб туришда муҳим аҳамиятга эга. Йиртқичлардан зараркунандаларга қарши биологик курашни ташкил этишда фойдаланилади. Мас, хон қизи қўнғизи ва тиллакўз хризопадан ўсимлик шираларига қарши курашда фойдаланиб келинади. Йиртқич б-н унинг ўлжаси ўртасидаги ўзаро муносабат улар ҳар иккаласи эволюциясининг биргаликда боришига, яъни коэволюцияга сабаб бўлган. Бу жараёнда йиртқичнинг ҳужум қилиш, ўлжанинг эса ҳимоя воситалари такомиллашиб борган. Ана шундай муносабатлар туфайли йиртқич ва унинг ўлжаси популяциялари сони мутаносиб ўзгариб турган. 20-а. бошларида америкалик А. Лотта ва ита-лиялик В. Вольтерра бир-биридан мустасно ҳолда йиртқич б-н унинг ўлжаси ўртасидаги муносабатларни тавсифлаш учун дифференциал тенглама системасини таклиф этишди. Системадаги иккала компонентнинг ўзгариб туриши (турғунлаштирувчи, камайтирувчи ёки кўпайтирувчи амплитудада) математик модели табиий жамоаларнинг ҳолатини тавсифлашда кенг қўлланилади. Табиатда фақат «йиртқич—ўлжа» системаси б-н боғлиқ бўлган соф ҳолдаги ўзгариш кам учрайди; бироқ кўп ҳолларда ўлжанинг сон жиҳатдан ўзгариши йиртқич сонининг ўзгаришига олиб келиши кузатилади. «Йиртқич—ўлжа» системанинг турғун ўзаро боғланган ўзгариши лаб. шароитида бир ҳужайралилар ва каналар устида кузатилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.