Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Yod

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com

    Yod YOD, iod (lot. Iodum, yun. iodis — binafşa rangli), I — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element, galogenlarga kiradi. Tartib raqami —53, at.m. 126,9045. 1811 y. da fransuz kimyogari B. Kurtua tomonidan kaşf etilgan. Tabiiy Y. at.m. 127 ga teng bölgan bitta barqaror izotopdan iborat. Oksidlaniş darajasi — — 1, +1, +3, +5 va +7; elektronga moyilligi —3,08 eV. Poling böyiça elektromanfiyligi 2,5; at. radiusi 0,136 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsion soni keltirilgan) I-—0,206 nm (6), 15+— 0,058 nm (3), 0,109 nm (6), G+-0,056 nm (4), 0,067 nm (6).

    Y.tarqoq element, minerallaridan — yodargarit Agl, lautarit Sa(Yu3)2 lar tarkibida, magma va çökma toğ jinsida uçraydi. Y. toğ jinslaridan suv ta'sirida yuvilib ajraladi va organizmlarda yiğiladi. Mac, suv ötlarida (ularning kulida) Y. miqdori 0,5% gaça böladi. Y. ning asosiy manbai okean suvlaridir (1l suvda örtaça 5-10~5 g). Y. organik moddalarda oson yiğiladi. Sanoat miqyosida Y. neft va gaz konlaridan ular b-n birga çiqadigan yölakay suvlar va yer osti issiq şör suvlari (0,01—0,1 kg/m3), selitra qat-lamlaridan (1% gaça) olinadi. Suyuqlaniş t-rasi 113,5°, qaynaş t-rasi 184,35°; qattiq Y. ning ziçligi 4,94 g/ sm3, suyuq Y.niki 3,96 g/sm3.

    Ammiakning suvdagi eritmasi b-n portlovçi modda — azot yodid Nl3 hosil qiladi.

    Y. olişda neft va gaz konlari (quduqlari)dan çiqqan yölakay suvlar, yer osti issiq şör suvlari, dengiz suvötlari hamda natriyli selitra olişda ajralgan natriy yodatga boy eritma xom aşyo sifatida xizmat qiladi. Y., asosan, 3 usulda olinadi: 1) sorbent va ionitlarni boyitib; 2) yodli suv ötlarini kuydirib; 3) havo yordamida ajratiş va yutiliş (Mas, NaOH eritmasi va sorbentlarda) usullari.

    Özbekistonda Y. tarkibida 15—40»'/ l Y. bölgan neft quduklari va yer osti şör suvlaridan havo yordamida ajratiş va yutiliş usullarini qöllab olinadi. Bu suvlarda Y., asosan, yodid, yodat va organik birikmalar holida uçraydi. Y. li suvlarni kislotali (H2SO4 yoki HC1) şaroitda (rN=2,5+3,5) oksidlovçilar (Cl2, NaNO2 yoki kalsiy gipoxlorit, natriy gipoxlorit) eritmasi va b. iştirokida Y. birikmalarining suv tomçilariga (60—75°da) bosim ostida xavo yuborib, Y. havoga erkin holda ötkaziladi. Bunday şaroitda havoga qisman vodorod yodid kis-lotasi ham ötadi.

    Havoga ajralgan 12 suvli şaroitda sorbentlar yordamida (Mas, 20—25 g/l gaça natriy işqori eritmasida) boyitiladi.

    Y. ga boyitilgan işqor eritmasini neytrallab, kislotali (H2SO4) şaroitda oksidlovçilar (Mas, Cl2, NaNO2, K2Crj07 va h.k.) iştirokida elemen-tar I. (Y. pastasi) ajratib olinadi.

    Neft b-n birga çiqadigan oqova suvlar, yer osti issiq şör suvlaridan olingan Y. tarkibida qisman organik birikmalar ham bölganligi uçun uni sublimatsiya yoki sanoat şaroitida (125—140° da) konsentrlangan H2SO4 b-n tozalanadi.

    Selitra sanoatidan çiqqan NaIO3 eritmasidan elementar Y.' oliş uçun eritmaga SO2 b-n işlov beriladi.

    Suv ötlarida Y. juda oz miqdorda bölganligi sababli, ularni avval yoqiladi, boyitilgan kulni suvli eritmaga ötkazib, eritmaga oksidlovçilar ta'sir ettiriladi.

    Y. va uning birikmalari, asosan, tibbiyotda qöllaniladi. Y. eritmasi bakteriya va mikroblarga karşi kuraşiş xossasiga ega bölib, uni şi-kastlangan terini davolaşda, Y. ning kaliy va natriyli tuzlari Y. yetişmasligi natijasida kelib çiqadigan kasalliklarda, Mas, buqoq, asab kasalliklari, semiriş, aql zaifligi, turli yukumli kasalliklarda qöllaniladi. Bu kasalliklarning oldini oliş uçun yodlangan oş tuzini iste'mol qiliş zarur. Hozirgi kunda respublikamizda yodni yer osti issiq suvlaridan ajratib oliş texnologiyasi Surxondaryo viloyatida va Farğona vodiysida yölga qöyilgan. Kristall holdagi Y. dan kaliy yodid olinadi. Xöjaikon tuz zavodi (Surxondaryo)da oş tuzini sanoat miqyosida yodlanadi.

    Y. anorganik (K.I, KYU3 va h.k.) va organik sintezda, analitik kimyoda (yodometriya), radiatsion kimyoda, fotografiyada, sof holdagi metallar (Ti, Zn), öta nur sezgir moddalar, maxsus motor yoqilğilari olişda, antidetonator sifatida, qutblaniş xossasiga ega bölgan maxsus şişalar olişda, kumuş yodat esa bulutdagi suvning kristallizatsiya markazini hosil qilişda qöllaniladi. Vodorod va kislorod aralaşmasiga atigi 0,002% Y. buği qöşilsa, portlaş xossasi yöqoladi.

    Ad.: Potayenko K. D., Eşonxöjayev S., Özbekiston Respublikasi fan va texnika komiteti byulleteni, 1999 y., №1.; Ksenzenko V. I., Stasineviç D. S, Ximiya i texnologiya broma, yoda i ix soyedineniy, M., 1979.

    Said Eşonxöjayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЙОД, иод (лот. Iodum, юн. iodis — бинафша рангли), I — Менделеев даврий системасининг VII гуруҳига мансуб кимёвий элемент, галогенларга киради. Тартиб рақами —53, ат.м. 126,9045. 1811 й. да француз кимёгари Б. Куртуа томонидан кашф этилган. Табиий Й. ат.м. 127 га тенг бўлган битта барқарор изотопдан иборат. Оксидланиш даражаси — — 1, +1, +3, +5 ва +7; электронга мойиллиги —3,08 эВ. Полинг бўйича электроманфийлиги 2,5; ат. радиуси 0,136 нм, ион радиуси (қавсларда координацион сони келтирилган) I-—0,206 нм (6), 15+— 0,058 нм (3), 0,109 нм (6), Г+-0,056 нм (4), 0,067 нм (6).

    Й.тарқоқ элемент, минералларидан — йодаргарит Agl, лаутарит Са(Ю3)2 лар таркибида, магма ва чўкма тоғ жинсида учрайди. Й. тоғ жинсларидан сув таъсирида ювилиб ажралади ва организмларда йиғилади. Mac, сув ўтларида (уларнинг кулида) Й. миқдори 0,5% гача бўлади. Й. нинг асосий манбаи океан сувларидир (1л сувда ўртача 5-10~5 г). Й. органик моддаларда осон йиғилади. Саноат миқёсида Й. нефть ва газ конларидан улар б-н бирга чиқадиган йўлакай сувлар ва ер ости иссиқ шўр сувлари (0,01—0,1 кг/м3), селитра қат-ламларидан (1% гача) олинади. Суюқланиш т-раси 113,5°, қайнаш т-раси 184,35°; қаттиқ Й. нинг зичлиги 4,94 г/ см3, суюқ Й.ники 3,96 г/см3.

    Аммиакнинг сувдаги эритмаси б-н портловчи модда — азот йодид Nl3 ҳосил қилади.

    Й. олишда нефть ва газ конлари (қудуқлари)дан чиққан йўлакай сувлар, ер ости иссиқ шўр сувлари, денгиз сувўтлари ҳамда натрийли селитра олишда ажралган натрий йодатга бой эритма хом ашё сифатида хизмат қилади. Й., асосан, 3 усулда олинади: 1) сорбент ва ионитларни бойитиб; 2) йодли сув ўтларини куйдириб; 3) ҳаво ёрдамида ажратиш ва ютилиш (Мас, NaOH эритмаси ва сорбентларда) усуллари.

    Ўзбекистонда Й. таркибида 15—40»’/ л Й. бўлган нефть қудуклари ва ер ости шўр сувларидан ҳаво ёрдамида ажратиш ва ютилиш усулларини қўллаб олинади. Бу сувларда Й., асосан, йодид, йодат ва органик бирикмалар ҳолида учрайди. Й. ли сувларни кислотали (H2SO4 ёки НС1) шароитда (рН=2,5+3,5) оксидловчилар (Cl2, NaNO2 ёки кальций гипохлорит, натрий гипохлорит) эритмаси ва б. иштирокида Й. бирикмаларининг сув томчиларига (60—75°да) босим остида хаво юбориб, Й. ҳавога эркин ҳолда ўтказилади. Бундай шароитда ҳавога қисман водород йодид кис-лотаси ҳам ўтади.

    Ҳавога ажралган 12 сувли шароитда сорбентлар ёрдамида (Мас, 20—25 г/л гача натрий ишқори эритмасида) бойитилади.

    Й. га бойитилган ишқор эритмасини нейтраллаб, кислотали (H2SO4) шароитда оксидловчилар (Мас, Cl2, NaNO2, K2Crj07 ва ҳ.к.) иштирокида элемен-тар И. (Й. пастаси) ажратиб олинади.

    Нефть б-н бирга чиқадиган оқова сувлар, ер ости иссиқ шўр сувларидан олинган Й. таркибида қисман органик бирикмалар ҳам бўлганлиги учун уни сублимация ёки саноат шароитида (125—140° да) концентрланган H2SO4 б-н тозаланади.

    Селитра саноатидан чиққан NaIO3 эритмасидан элементар Й.’ олиш учун эритмага SO2 б-н ишлов берилади.

    Сув ўтларида Й. жуда оз миқдорда бўлганлиги сабабли, уларни аввал ёқилади, бойитилган кулни сувли эритмага ўтказиб, эритмага оксидловчилар таъсир эттирилади.

    Й. ва унинг бирикмалари, асосан, тиббиётда қўлланилади. Й. эритмаси бактерия ва микробларга карши курашиш хоссасига эга бўлиб, уни ши-кастланган терини даволашда, Й. нинг калий ва натрийли тузлари Й. етишмаслиги натижасида келиб чиқадиган касалликларда, Мас, буқоқ, асаб касалликлари, семириш, ақл заифлиги, турли юкумли касалликларда қўлланилади. Бу касалликларнинг олдини олиш учун йодланган ош тузини истеъмол қилиш зарур. Ҳозирги кунда республикамизда йодни ер ости иссиқ сувларидан ажратиб олиш технологияси Сурхондарё вилоятида ва Фарғона водийсида йўлга қўйилган. Кристалл ҳолдаги Й. дан калий йодид олинади. Хўжаикон туз заводи (Сурхондарё)да ош тузини саноат миқёсида йодланади.

    Й. анорганик (K.I, КЮ3 ва ҳ.к.) ва органик синтезда, аналитик кимёда (йодометрия), радиацион кимёда, фотографияда, соф ҳолдаги металлар (Ti, Zn), ўта нур сезгир моддалар, махсус мотор ёқилғилари олишда, антидетонатор сифатида, қутбланиш хоссасига эга бўлган махсус шишалар олишда, кумуш йодат эса булутдаги сувнинг кристаллизация марказини ҳосил қилишда қўлланилади. Водород ва кислород аралашмасига атиги 0,002% Й. буғи қўшилса, портлаш хоссаси йўқолади.

    Ад.: Потаенко К. Д., Эшонхўжаев С., Ўзбекистон Республикаси фан ва техника комитети бюллетени, 1999 й., №1.; Ксензенко В. И., Стасиневич Д. С, Химия и технология брома, йода и их соединений, М., 1979.

    Саид Эшонхўжаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.